Απάντηση στον Αντίλογο

Cabu(Το κείμενο που ακολουθεί, στα ελληνικά και τα γαλλικά, είναι η απάντηση ενός Γάλλου αναγνώστη του μπλογκ στο “Charlie Hebdo – ο αντίλογος” που έγραψε ο Ηλίας. Την μετάφραση έκανε μια φίλη του Γάλλου φίλου αναγνώστη, γιατί εγώ δεν είχα τον χρόνο. Τους ευχαριστώ πολύ και τους δυο, όπως και τον Ηλία, ο οποίος κάνει τώρα διεθνή καριέρα.)
Αγαπητέ Πιτσιρίκο, τις προάλλες διάβασα στο μπλογκ σου το ποστ «Ο Αντίλογος» και μου έμεινε στο μυαλό. Θέλησα έτσι να γράψω αυτό το κείμενο ως απάντηση στον συντάκτη του, Ηλία. Μπορώ να καταλάβω την άσχημη αντίδρασή του απέναντι στην υποκρισία, αλλά πολύ φοβάμαι ότι οδηγεί σε λανθασμένα συμπεράσματα.

Είναι βέβαιο ότι οι κινητοποιήσεις για το Charlie Hebdo που ξεκίνησαν την ημέρα του συμβάντος εμπεριέχουν στους κόλπους τους υποκριτές, άτομα ποικίλων προθέσεων και ανθρώπους που συμμετείχαν για πολλούς και διάφορους λόγους.

Παρ’όλ’αυτά, κάθε ένας οφείλει πάντα να σκέφτεται για λογαριασμό του και να κατανοεί τα λεγόμενά του: ακόμα και αν οι ρίζες μίας πράξης βρίσκονται στην υποκρισία, αυτό δεν αποκλείει να γεννηθεί τελικά πραγματική σκέψη απ αυτήν, οπότε θα ήμασταν άδικοι εάν καταδικάζαμε εξαρχής τους εν λόγω ανθρώπους (αυτούς) για βρώμικα κίνητρα και προθέσεις.

Αν οι Γάλλοι δεν κινητοποιούνται ενάντια στις σφαγές στη Νιγηρία περισσότερο από άλλους λαούς είναι επειδή εκλείπει ενός είδους διεθνισμός όσον αφορά στα καλά αισθήματα και τις εκφράσεις συμπαράστασης μεταξύ των λαών : νοιαζόμαστε λιγότερο για τη ζωή ενός Νιγηριανού ή ενός Αφγανού παρά για τη ζωή ενός Γάλλου ή ενός Αμερικανού∙ λιγότερο για τη ζωή ενός εργάτη ή ενός ανέργου παρά για τη ζωή ενός δημοσιογράφου ή ενός πολιτικού.

Εν προκειμένω, το πράγμα έχει ως εξής : η υπόθεση αυτή έλαβε συμβολικές διαστάσεις (εξάλλου, ορισμένοι στο Charlie, όπως ο Luz, λυπούνται γι’αυτό), και ούσα τέτοια μας τοποθετεί όλους μπρος σε θεμελιώδη ερωτήματα (εμείς, όλοι οι Charlie, ειλικρινείς ή υποκριτές, ακόμα κι αυτοί που αρνούνται να είναι Charlie, δεν είναι εκεί το θέμα, όλος ο κόσμος-ή σχεδόν όλος- βρίσκεται αντιμέτωπος με ερωτήματα).

Αγαπητέ Ηλία, όπως πολλοί ξένοι, έτσι κι εσύ γνωρίζεις τα γαλλικά προάστια κυρίως χάρη στην ταινία Το μίσος (La Haine) και τη δημοσιογραφική κάλυψη των εξεγέρσεων του 2005. Η ταινία γυρίστηκε το 1995, έχουν περάσει δηλαδή ήδη είκοσι χρόνια από τότε. Πολλά άλλαξαν έκτοτε (κι όχι αναγκαστικά προς το καλύτερο), κυρίως σε ότι αφορά το θρησκευτικό κομμάτι της υπόθεσης. Η κάλυψη των γεγονότων του 2005 από τα μίντια δεν ευνοεί, γενικά, μία βαθύτερη ανάλυσή τους.

Εξίσου δύσκολο επίσης είναι το να καταλάβει κανείς πραγματικά τη Γαλλία και τα ποικίλα, πολυάριθμα και γεμάτα εξαιρέσεις προβλήματά της.

Έχεις δίκιο να νιώθεις ένα είδος συμπάθειας για τους νέους των προαστίων (και βέβαια οι τρομοκράτες είναι άθλιοι, που δεν είχαν την τύχη να γνωρίσουν ένα Mgr Bienvenu παρά μόνο ανθρώπους που διακηρύσσουν το μίσος και τη βίαˑ και πολλοί από εμάς ξέρουμε ότι έχουμε συλλογική ευθύνη στη δημιουργία αυτού του τερατουργήματος)1, αλλά θα μπορούσες με τον ίδιο τρόπο να προεκτείνεις αυτό το συναίσθημα και για τους ψηφοφόρους του FN (Εθνικό Μέτωπο) διαβάζοντας, για παράδειγμα, τα βιβλία του Guilly για τα λαϊκά στρώματα της γαλλικής επαρχίας, άτομα που δε ζουν στα γκέτο των προαστίων αλλά υπέστησαν όλα τα δεινά της παγκοσμιοποίησης, και δεν βρίσκουν πουθενά (ούτε ποτέ φτάνει στ’ αυτιά μας) τρόπο έκφρασης της δυστυχίας τους.

Θα μπορούσες επίσης να αναρωτηθείς εάν είναι προτιμότερο οι κάτοικοι των προαστίων να νιώθουν ότι τους αφορά περισσότερο ο πόλεμος στην Παλαιστίνη από την πολιτική ζωή της Γαλλίας, με εξαίρεση το ζήτημα της μαντήλας στο σχολείο, τη στιγμή μάλιστα που ούτε εμείς στα πολιτικά κόμματα της αριστεράς κατορθώνουμε να κινητοποιήσουμε τα στρώματα αυτά σε ταξικούς αγώνες μέσα στις χώρες τους.

Η – τραγική- ειρωνεία της ιστορίας είναι πως σήμερα τα λαϊκά στρώματα, θύματα τρομακτικών ανισοτήτων, ζητούν την κατάργηση ορισμένων ελευθεριών στο όνομα της θρησκείας, της εθνικής ταυτότητας, ή ακόμα χειρότερα, της φυλετικής καθαρότητας. Κι αυτό επειδή σήμερα το πολιτικό σύστημα και τα ΜΜΕ δεν άφησαν άλλη διέξοδο στο θυμό τους πέρα από τη θρησκεία ή το ρατσισμό.

Μπορούμε να νιώσουμε συμπάθεια γι’ αυτό το θυμό, αλλά όχι για τις μορφές που προσλαμβάνει: ειδάλλως θα ήταν σαν να πηγαίνουμε από τη Σκύλα στη Χάρυβδη, ό,τι ακριβώς θα επιθυμούσε δηλαδή η άρχουσα τάξη. Γι’ αυτό λοιπόν, πρώτ’ απ’ όλα διαφωνώ με την πρότασή σου: «Κι ύστερα, πήγαιναν γυρεύοντας, δεν έπρεπε να προσβάλουν τον προφήτη.»

Εξάλλου, είναι σαν να θεωρείς δεδομένο ότι, σατιρίζοντας κανείς τον Ιησού ή τον Μωάμεθ, διαπράττει μία προσβολή. Δεν βλέπω το λόγο. Εκτός εάν δεχθούμε τη λογική των θρησκόληπτων και εκλάβουμε τους παραπάνω ως αγίους, επανεισάγοντας, εμμέσως και κάτω απ’ το τραπέζι, την απαγόρευση της βλασφημίας.

Θα διαδήλωνες στο πλάι χρυσαυγιτών ενάντια σε ένα «βλάσφημο» σκίτσο του Ιησού Χριστού; Πότε βλέπεις να γίνεται η νέα δίκη για τα Άνθη του Κακού (Les Fleurs du Mal); Στη δημοκρατία δεν υπάρχει βλασφημία, γιατί η δημοκρατία, δόξα τω Θεώ, δεν ενστερνίζεται τους θρησκευτικούς νόμους: διαθέτει νόμους ψηφισμένους από το λαό και τους αντιπροσώπους του, χωρίς να αναγνωρίζει κανένα Θεό, χωρίς να προβαίνει στην άρνηση της ύπαρξής του.

Κι αν ορισμένοι δεν ξέρουν να γελούν με ένα σκίτσο που σατιρίζει το Μωάμεθ, ή το Χριστό, ή το Βούδα, ή κι εγώ δεν ξέρω ποιον άλλο, τότε θα προτιμούσα να δώσουμε στα σχολεία τα μέσα για να διδάσκουν το χιούμορ, την κριτική ανάγνωση των εικόνων και των κειμένων και την ικανότητα της ήρεμης επίλυσης των διαφωνιών μας χωρίς βία, αντί να οπισθοχωρούμε απέναντι στους λογοκριτές οποιασδήποτε πίστης ή χώρας.

Η Γαλλία είναι αποδυναμωμένη, ιδεολογικά και κοινωνικά εξασθενημένη εξαιτίας δεκαετιών διαφθοράς, πελατειακών συστημάτων, φιλελεύθερων πολιτικών, υποταγής των δημοσιογράφων στα αφεντικά τους και κατάρρευσης της πολιτισμικής μας ζωής.

Μέσα σ’ αυτό το βαθύ μαρασμό, η άρχουσα τάξη δεν είχε τίποτα καλύτερο να μας προτείνει πέρα από το «να γίνουμε δισεκατομμυριούχοι», όπως μας ευχήθηκε ο υπουργός οικονομίας μας. Κάθε στοχασμός για την κοινωνία μας και το δρόμο που έχει πάρει συναντά εμπόδια, σκοντάφτει σε πολλά επίπεδα. Και ο «δημόσιος λόγος» μας εγκλωβίζει ανάμεσα σε δύο πολιτικά κόμματα του φιλελευθερισμού που εναλλάσσονται στην εξουσία, άλλο ένα ρατσιστικό και φασιστικό- και τους ισλαμιστές.

Κι εμείς οδηγούμαστε στις επόμενες εκλογές στην κρεμάλα. Αναμφισβήτητα οι τελευταίες δεκαετίες υπονόμευσαν το ιδεολογικό θεμέλιο της χώρας μας : τη δημοκρατία, και την υπόσχεση για επίτευξη της ελευθερίας, της ισότητας και της αδελφότητας. Και οι επιθέσεις στις 7 Ιανουαρίου έβγαλαν στην επιφάνεια το αποκρουστικό πρόσωπο της χώρας μας που οι κάθε λογής κυβερνήσεις και οι δημοσιογράφοι συγκάλυπταν εδώ και δεκαετίες.

Κι αν η αντίδραση υπήρξε τόσο έντονη, δεν οφείλεται κατά τη γνώμη μου μόνο σε συλλογική υποκρισίαˑ ήταν περισσότερο προσπάθεια έκφρασης μιας γενικής δυσφορίας, η θέληση να μη συνεχίσουμε προς την ίδια κατεύθυνση : προς μία κοινωνία που ευνοεί ολοένα και περισσότερο το μίσος, τις ανισότητες κι όπου η έκρηξη ανισοτήτων επιφέρει με διάφορους τρόπους την απώλεια κάθε ελευθερίας.

Δεν άκουσα κανένα σύνθημα μίσους την Κυριακή, στην πλατεία Δημοκρατίας και στη λεωφόρο Βολτέρ (παρότι γνωρίζω ότι οι πράξεις ισλαμοφοβίας πολλαπλασιάστηκαν). Μου φαίνεται, αντιθέτως, ότι για τους περισσότερους από εμάς εκφράστηκε η συλλογική επιθυμία να ζήσουμε σε μία καλύτερη κοινωνία, να βγούμε από το κλουβί που είμαστε κλειδωμένοι : εκεί βρίσκεται πιστεύω το βαθύτερο νόημα αυτού του συλλογικού αισθήματος κι αυτής της κινητοποίησης, πάνω από όλες τις μορφές υποκρισίας, όλους τους ηλίθιους λόγους κι όλες τις απεχθείς εικόνες που προβλήθηκαν ξανά και ξανά τις τελευταίες δέκα μέρες.

Το πλήθος του κόσμου τσάκισε την υποκρισία της μικροομάδας των πολιτικών που ήρθαν να χύσουν κροκοδείλια δάκρυα για μια εφημερίδα που δεν τους χαριζόταν.

Βεβαίως και απέχουμε πολύ ακόμα από το στόχο, και δεν είναι η τωρινή ολιγαρχία αυτή που θα μας βοηθήσει να αλλάξουμε τα πράγματα προς το καλύτερο, χρειάστηκαν πολλά χρόνια στους Ισπανούς για να περάσουν από τους αγανακτισμένους στο κίνημα των Podemos κι ακόμα περισσότερος χρόνος μέχρι να φτάσουν σε μία πραγματική δημοκρατία : γι’αυτό λοιπόν είμαι αισιόδοξος ότι η χώρα μας θα μάθει κι αυτή, ύστερα από τις επιθέσεις αυτές, πως να ξαναβρεί το δρόμο για την ελευθερία, την ισότητα και την αδελφότητα.

Και σας εύχομαι επίσης καλή δύναμη, γιατί σε μία εβδομάδα θα βρεθείτε με την πλάτη στον τοίχο.

Το τελευταίο σκίτσο του Cabu, που δολοφονήθηκε κατά τη διάρκεια της σύσκεψης για ένα τεύχος αφιερωμένο στο ρατσισμό, μου φαίνεται ως απίστευτη ειρωνεία της ιστορίας. Αναλογίσου το κι εσύ από πλευράς σου. Να είσαι καλά.

1 Εάν ξέρεις γαλλικά, σε προτρέπω να διαβάσεις το εξής κείμενο: http://www.reporterre.net/L-enfance-miserable-des-freres

Le bal des faux-culs et sa valeur cathartique.

Cher Pitsirikos,
j’ai lu l’autre jour sur ton blog le billet « O Antilogos », et il m’est resté dans la tête. J’ai voulu écrire ces quelques mots en réponse à Ilias. Je peux comprendre une réaction de mauvaise humeur face à l’hypocrisie, mais je redoute qu’elle ne mène à de mauvaises conclusions.
Il est sûr que la mobilisation en soutien à Charlie Hebdo depuis mercredi dernier charrie son lot d’hypocrites, de gens mal-intentionnés, et de suivistes en tous genres. Pour autant, l’acteur lui-même, habituellement, doit réfléchir sur son personnage et comprendre ce qu’il dit : de l’hypocrisie peut naître une véritable réflexion, et on aurait tort de lui reprocher une origine impure. Si les Français ne se mobilisent pas contre les massacres au Nigéria, pas plus que n’importe quel autre peuple, c’est parce que l’Internationale des bons sentiments n’existe pas : il n’y a guère de nouveauté dans le constat que la vie d’un Nigérien ou d’un Afghan intéresse moins que celle d’un Français ou d’un Américain, celle d’un ouvrier ou d’un chômeur moins que celle d’un journaliste ou d’un politique. Or pour le cas particulier de Charlie Hebdo : cette affaire est devenu un symbole (certains à Charlie, comme Luz, le regrettent d’ailleurs), et en tant que symbole, elle nous interroge sur des questions fondamentales (nous, tous les Charlie, sincères ou hypocrites, ou ne sachant pas encore s’ils sont sincères ou hypocrites, et même ceux qui refusent d’être Charlie, ce n’est pas la question : tout le monde – ou presque – est bien obligé d’y réfléchir).
Cher Ilias, comme beaucoup d’étrangers, tu connais les banlieues françaises surtout par le film La Haine et par la couverture médiatique des émeutes de 2005. Le premier date de 1995, c’est-à-dire d’il y a vingt ans. Beaucoup de choses ont changé (et pas forcément en bien) depuis, notamment dans le domaine religieux. Les secondes ne donnent généralement pas lieu à une réflexion profonde chez ceux qui en parlent. Car la France n’est pas plus facile à comprendre que sa langue, et les problèmes y sont nombreux, variés, et plein d’exceptions. Tu as raison d’avoir une forme d’empathie avec les jeunes des banlieues (et assurément, les terroristes sont des misérables qui n’ont pas eu la chance de rencontrer un Mgr Bienvenu, mais des prêcheurs de haine et de violence ; et beaucoup parmi nous savent bien que nous avons produits collectivement ces monstres), mais tu pourrais aussi étendre cette empathie aux électeurs du FN en lisant, par exemple, les livres de Guilluy sur les classes populaires de la France périphérique qui ne vivent pas dans les banlieues ghettos, mais qui ont subi de plein fouet la mondialisation, et ne trouvent nulle part d’expression de leurs souffrances, ni les faire connaître eux-mêmes. Tu pourrais aussi te demander si c’est une bonne chose pour les banlieusards de se sentir plus concernés par la guerre en Palestine que par la vie politique française, sauf lorsqu’il s’agit du port du voile à l’école, tandis que les partis politiques de gauche n’arrivent pas à les mobiliser pour des luttes de classe dans leur pays. L’ironie – tragique – de l’histoire veut qu’aujourd’hui, ce soient les classes populaires, qui, alors qu’elles subissent des inégalités grandissantes, demandent que certaines libertés soient abolies, au nom de la religion, de l’identité nationale, ou pire, de la pureté de la race. C’est qu’aujourd’hui, le système politique et médiatique n’a laissé comme exutoire à la colère des uns et des autres que la religion ou le racisme. Nous pouvons sympathiser avec cette colère, mais pas avec les formes qu’elle prend : ce serait tomber de Charybde en Sylla, comme le voudrait l’oligarchie. Il ne faut donc surtout pas sous-entendre « Après tout, ils l’ont bien cherché, ils n’avaient pas à insulter le prophète. »
Tu sembles d’ailleurs tenir pour acquis qu’une caricature de Jésus ou Mahomet est une insulte. Je ne vois pas pourquoi. A moins d’accepter la logique des religieux, et de considérer ces gens comme saints, et donc de réintroduire subrepticement l’interdiction du blasphème. Iras-tu manifester avec les chrisavyites contre telle représentation « blasphématoire » de Jésus Christ ? A quand un nouveau procès pour l’édition des Fleurs du Mal ? En République, il n’y a pas de blasphème, car la République, Dieu merci, ne fait pas siennes les lois de la religion : elle n’a que celles votées par le peuple et ses représentants, et ne reconnaît aucun Dieu, sans se soucier d’en nier l’existence. Et si certains ne savent pas rire d’une caricature de Mahomet, ou du Christ, ou de Bouddha ou je ne sais qui, je souhaite qu’on donne plus de moyen aux écoles pour enseigner l’humour, la lecture critique des images et des textes, ainsi que la capacité à débattre sereinement de nos désaccords sans violence, plutôt que de reculer devant les censeurs de toutes confessions et de tous pays.
La France est épuisée, laminée idéologiquement et socialement par des décennies de politiques libérales, de corruption et de clientélisme politique, d’asservissement des journalistes, d’effondrement de notre vie culturelle. Dans ce marasme profond, les classes dirigeantes n’ont plus rien à nous proposer qu’à « désirer de devenir milliardaire », comme nous le souhaite notre ministre de l’économie. Toute réflexion sur notre société et la direction qu’elle a prise est empêchée, étouffée à différents niveaux. Et les « débats publics » nous prennent en otage entre deux partis néolibéraux interchangeables, un parti raciste et fascisant, et les islamistes. Et nous allons vers les prochaines élections comme à l’abattoir. Il est certain en tout cas que ces dernières décennies ont sapé le fondement idéologique de notre pays : la République, et sa promesse de progrès vers la liberté, l’égalité et la fraternité. Et les attentats du 7 janvier ont fait ressortir le visage balafré de notre pays derrière le masque dont les gouvernements et les journalistes de tous poils le couvraient depuis des décennies.
Si la réaction a été si intense, à mon sens, ce n’est pas par simple hypocrisie collective, c’est plutôt pour exprimer un mal-être, et la volonté de ne pas continuer dans cette direction : vers une société de plus en plus haineuse, inégalitaire, et où l’explosion des inégalités entraine de différentes manières la perte des libertés. Je n’ai entendu aucun slogan haineux dimanche, place de la République et boulevard Voltaire (mais je sais que les actes islamophobes, par ailleurs, se sont multipliés). Il me semble au contraire qu’il y avait là pour la plupart d’entre nous une volonté collective de vivre dans une société meilleure, de sortir de la nasse dans laquelle nous sommes enfermés : c’est là je pense le sens profond de cette émotion collective, et de cette mobilisation, par-delà toutes les formes d’hypocrisies, tous les discours stupides, toutes les images dégoûtantes dont nous sommes saturés depuis dix jours. La foule du peuple a écrasé l’hypocrisie de la petite bande de politiques venus verser des larmes de crocodiles sur un journal qui ne les épargnait pas. Certes, il y a loin de la coupe aux lèvres, et ce n’est pas l’oligarchie actuelle qui nous aidera à améliorer les choses, mais il a fallu plusieurs années aux Espagnols pour passer des indignés à Podemos, et de Podemos ensuite à une véritable démocratie il faudra encore du temps : alors je ne désespère pas que notre pays sache lui aussi après ces attentats retrouver la voie de la liberté, de l’égalité et de la fraternité.
Et je vous souhaite aussi kalh dynamh, à vous, parce que dans une semaine, vous serez dos au mur.
Que le dernier dessin de Cabu, abattu lors d’une réunion sur un numéro consacré au racisme, soit celui-ci, me semble une extraordinaire ironie de l’histoire. Réfléchis-y à ton tour. Bien à toi.

Το pitsirikos.net χρειάζεται τη βοήθειά σου

Στήριξε οικονομικά το pitsirikos.net, αν θεωρείς πως καλό είναι να υπάρχουν στην Ελλάδα και κάποιες φωνές που δεν δουλεύουν για τον Μαρινάκη, τον Αλαφούζο, τον Σαββίδη και τα άλλα παιδιά, οπότε μπορεί να διαβάσεις ή να ακούσεις κάτι διαφορετικό από αυτό που συμφέρει τους ολιγάρχες. Οι τρόποι στήριξης εδώ.

H αναδημοσίευση των κειμένων του pitsirikos.net επιτρέπεται μόνο κατόπιν άδειας. Επικοινωνήστε στο pitsiriko@gmail.com.