Δημοκρατία και ηθική ανάπτυξη

Αγαπημένε πιτσιρίκο
Σου στέλνω το παρακάτω κείμενο γιατί αφορά σε σκέψεις που κυριολεκτικά μου τρώνε τα σωθικά. Θα χαρώ αν το δω ανηρτημένο στο blog, γιατί έτσι θα τις μοιραστώ με κάποιους που θα τις κατανοήσουν, έστω και αν δεν συμφωνούν. Αν πάλι όχι, θα καταλάβω.

Μοιάζουν απαισιόδοξες σκέψεις, τη στιγμή που διαισθάνομαι πως αποκαλείς τους έλληνες χάπατα όχι μόνο με απαξίωση αλλά και με την αμυδρή, αλίμονο, πολύ αμυδρή ελπίδα να τους αφυπνίσεις.

Όπως και αν έχει, πιστεύω ότι ίσως ωφελεί, πριν επαναστατήσει κανείς, να γνωρίσει το τέρας που θα αντιμετωπίσει.

Βέβαια, κάποιοι θα πουν δίκαια, ότι η επίγνωση του τέρατος είναι λάθος γιατί ίσως τότε ο καταπιεσμένος δειλιάσει.

Αυτό είναι σωστό, όμως εδώ γράφω για το τέρας μέσα μας.

Αν θέλει κανείς τέτοιου είδους επανάσταση, η επίγνωση καθίσταται αναπόδραστη.

Η δημοκρατία προτάθηκε για πρώτη φορά στην αρχαία Ελλάδα, πριν από 2500 χρόνια.

Ακόμη και αν παραδεχθούμε ότι η εφαρμογή της στο συγκεκριμένο τόπο και χρόνο ήταν μια επιτυχία, δεν ακολούθησαν αντίστοιχα παραδείγματα.

Να σημειώσω εδώ ότι ως επιτυχία, αντιλαμβάνομαι τη συνέχεια του δημοκρατικού πολιτεύματος από γενιά σε γενιά, με πίστη σε αυτό εκ μέρους του μεγαλύτερου μέρους της κοινωνίας και με έμπρακτη εφαρμογή του στην καθημερινή ζωή.

Επειδή έχω την αρχή να μην αναζητώ διαφορετικές απαντήσεις σε ένα ερώτημα εάν πρώτα δεν απορρίψω το προφανές, αναρωτήθηκα ποιά είναι η προφανής απάντηση στο συγκεκριμένο ερώτημα.

Είναι οφθαλμοφανές ότι ο μελλοντικός ιστορικός-κοινωνιολόγος ερευνητής που θα μελετήσει το σύνολο της παρουσίας του ανθρώπου στη γη, χωρίς να αποπροσανατολίζεται εστιάζοντας σε επιμέρους πρόσωπα και καταστάσεις, κατ’ αρχήν θα κληθεί να απορρίψει την εξής προφανή απάντηση: «η δημοκρατία δεν εφαρμόστηκε από τους ανθρώπους διότι δεν την ήθελαν».

Σε μια πρώτη ανάγνωση, μια τέτοια προσέγγιση μοιάζει να βρίσκεται εκτός τόπου και χρόνου.

Αν μη τι άλλο, αρκεί να βγεί κανείς στο δρόμο και να ρωτήσει τους ανθρώπους εάν θα ήθελαν να ζουν σε ένα δημοκρατικό πολίτευμα ή όχι.

Είναι μια έρευνα κατά τη γνώμη μου περιττή, διότι οι απαντήσεις που θα πάρουμε είναι εύκολα προβλέψιμες.

Το συντριπτικό ποσοστό θα πει ότι θέλει δημοκρατία.

Αν όμως είναι έτσι, πού οφείλεται η αποτυχία στην εφαρμογή της;

Είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς ότι όλοι αυτοί οι άνθρωποι λένε εσκεμμένα ψέμματα.

Πριν αναζητήσει κανείς άλλες απαντήσεις, η λογική απάντηση που πρέπει να απορριφθεί είναι πως οι άνθρωποι, χωρίς επίγνωση, υποστηρίζουν με τη λογική τους κάτι που δεν είναι ικανοί ψυχολογικά να υπηρετήσουν.

Θα προσπαθήσω να εξηγήσω με ένα απλό παράδειγμα.

Τυχαίνει να είμαι προπονητής τένις.

Από τα χέρια μου έχουν περάσει εκατοντάδες, αν όχι χιλιάδες παιδιά.

Όταν ρωτώ τα παιδιά αν θεωρούν σωστό να κλέβουν (πχ να λένε ότι μια μπαλιά του αντιπάλου τους ήταν έξω, ενώ ήταν μέσα), η μεγάλη πλειοψηφία απαντά όχι.

Αρκεί βέβαια να πρόκειται για παιδιά 7 ετών και άνω, ώστε από αναπτυξιακής πλευράς να έχουν εισέλθει στη διαδικασία κάποιας υπέρβασης του εγώ, κάτι που ξεκινά στην ηλικία των 5-6 ετών.

Το να λάβεις την απάντηση «είναι καλό να κλέβεις» είναι σχετικά σπάνιο.

Δυστυχώς, όμως, σε έναν αγώνα, είναι ακόμα περισσότερο σπάνιο να βρεις το παιδί που δεν κλέβει ποτέ και για κανένα λόγο, όποιες και αν είναι οι συνθήκες.

Στα μάτια μου είναι ξεκάθαρο ότι, σε γενικές γραμμές, τα παιδιά δεν είπαν ψέμματα (εκτός από κάποια που είπαν αυτό που θα ήταν αρεστό, όμως αυτές οι περιπτώσεις δεν καλύπτουν μεγάλο μέρος των «όχι»).

Τί συμβαίνει λοιπόν;

Όποιος έχει μελετήσει βασική αναπτυξιακή ψυχολογία, γνωρίζει τη θεωρία της ηθικής ανάπτυξης του Lawrence Kohlberg (1979).

Η θεωρία αυτή, παρά τη μετεξέλιξή της με προσθήκες και διαφοροποιήσεις, παραμένει από όσο γνωρίζω ακατάρριπτη στη βάση της.

Προκειμένου να δώσω μια απάντηση στο παραπάνω «γιατί», είναι αναγκαίο να παραθέσω σύντομα και αναγκαστικά υπεραπλουστευμένα τη θεωρία αυτή.

Αν κάποιος επιθυμεί να πληροφορηθεί αναλυτικότερα, μπορεί να βρεί άφθονο υλικό στο διαδίκτυο.

Ο Kohlberg κατέληξε σε τρία επίπεδα ηθικής ανάπτυξης, το κάθε ένα από τα οποία περιλαμβάνει δύο στάδια.

Το πρώτο επίπεδο ορίζεται ως προσυμβατικό (στάδια 1 και 2).

Στο στάδιο 1 ο άνθρωπος ακολουθεί τη λογική «κανόνας-τιμωρία». Θεωρεί ηθικό να γίνεται ότι επιτάσσει το εγώ του, εκτός και αν κινδυνεύει να τιμωρηθεί γι’ αυτό.

Το στάδιο 2 ακολουθεί τη λογική «δίνω-παίρνω». Θέλω να γίνεται και αυτό που θέλεις εσύ, με την προϋπόθεση ότι εσύ με ωφελείς.

Το δεύτερο επίπεδο ηθικής ανάπτυξης είναι το συμβατικό (στάδια 3 και 4).

Στο στάδιο 3 αποκτά σημασία η αποδοχή από τον άμεσο περίγυρο. Το άτομο πράττει με στόχο την αποδοχή και την αγάπη από αυτούς που το περιβάλλουν.

Στο στάδιο 4, η ηθική ανάπτυξη εκφράζεται μέσα από την εφαρμογή των κανόνων, τους οποίους το άτομο εφαρμόζει όχι απλά για να αποφύγει την τιμωρία, αλλά γιατί διαφορετικά έχει τύψεις.

Στο τρίτο επίπεδο ηθικής ανάπτυξης, το μετασυμβατικό, βρίσκουμε τα στάδια 5 και 6.

Στο στάδιο 5 το άτομο εξακολουθεί να έχει τους κανόνες ως οδηγό των πράξεών του, αλλά μόνο εφόσον αυτοί υπηρετούν ένα κοινωνικό συμβόλαιο, του οποίου στόχος είναι η ευημερία του συνόλου.

Στο στάδιο 6, τέλος βρίσκουμε τα άτομα που πράττουν ακολουθώντας ηθικές αρχές όπως αυτές νοούνται από τα ανθρώπινα δικαιώματα.

Αν οι κανόνες δεν συνάδουν με αυτές τις αρχές, πρέπει να μην τηρηθούν ή και να δημιουργηθούν νέοι κανόνες (π.χ. Γκάντι, Μαντέλα, κλπ).

Είναι νομίζω προφανές, πως το ζήτημα δεν είναι η θέσπιση της δημοκρατίας, αλλά η ικανότητα για εφαρμογή της.

Είναι επίσης προφανές πως, προκειμένου να εφαρμοστεί η δημοκρατία θα πρέπει τα άτομα της κοινωνίας να ικανοποιούν, κατά μέσο όρο, το στάδιο 4.

Όπως μάλιστα σημείωσε ο αδερφός μου σε μια συζήτησή μας, ίσως ούτε αυτό δεν αρκεί.

Διότι οι συνθήκες αλλάζουν, και νέοι κανόνες πρέπει να θεσπιστούν.

Παραδείγματος χάριν, η εμφάνιση του internet δημιουργεί και την ανάγκη θέσπισης κανόνων ενός δημοκρατικού internet.

Σε τούτο είναι ικανοί να συνδράμουν μόνο όσοι βρίσκονται στα στάδια 5 και 6.

Άρα, σε μια κοινωνία δημοκρατική, που απαρτίζεται αποκλειστικά από άτομα του σταδίου 4, συν τω χρόνω η δημοκρατία θα φθίνει.

Διαισθητικά, είχα πάντα μια εικόνα για το ηθικό επίπεδο της ελληνικής κοινωνίας.

Αλλά και της αμερικανικής και της αυστραλέζικης, όπου έχω ζήσει.

Επειδή όμως ήθελα να μάθω και ποιά εικόνα έχουν οι άλλοι, έκανα μια μικρή έρευνα.

Ζήτησα από 50 ανθρώπους να μου δώσουν την εκτίμησή τους για τα ποσοστά των ανθρώπων που αντιστοιχούν σε κάθε στάδιο ηθικής ανάπτυξης και που στο σύνολό τους συναπαρτίζουν την κοινωνία στην οποία ζουν. Οι απαντήσεις, σε μέσους όρους, ήταν ως εξής:

Επίπεδο πρώτο, στάδιο 1: 9,3%
Επίπεδο πρώτο, στάδιο 2: 28,3%
Επίπεδο δεύτερο, στάδιο 3: 42,9%
Επίπεδο δεύτερο, στάδιο 4: 13,4%
Επίπεδο τρίτο, στάδιο 5: 5,6%
Επίπεδο τρίτο, στάδιο 6: 0,5%

Να σημειώσω κάτι που με εντυπωσίασε: οι επί μέρους απαντήσεις που έλαβα, δεν είχαν μεταξύ τους μεγάλη απόκλιση.

Επίσης, πρέπει να εξηγήσω ότι στόχος μου ήταν να αποτυπώσω την εικόνα που έχουν οι συμπολίτες μου για την κοινωνία και όχι μια αντικειμενική μέτρηση της ηθικής ανάπτυξης.

Τέτοιες μετρήσεις έχουν ήδη γίνει από άλλους, επιστήμονες ψυχολόγους, πολύ καταλληλότερους από μένα.

Έχει ενδιαφέρον πάντως ότι, αν και τα τεστ με τα οποία έγιναν οι μετρήσεις αυτές έχουν δεχτεί κριτική σε ότι αφορά στην αξιοπιστία τους, τα αποτελέσματά τους ήταν παρόμοια με τα νούμερα που παρέθεσα νωρίτερα.

Τί συμπεράσματα μπορεί να βγάλει κανείς από τα παραπάνω;

Κατά τη γνώμη μου πολλά. Προσωπικά, βρήκα απαντήσεις σε πολλαπλά ερωτήματα, από το νόημα της αγάπης μέχρι το μέλλον των Ισλανδών, τα αίτια των επαναστάσεων, ή τη σύνδεση του κομμουνισμού με την αθεΐα.

Όμως εδώ, θα ήθελα να εστιάσω στο θέμα της δημοκρατίας.

Ας μην μας ξενίζει το γεγονός ότι όλοι στο δρόμο θα πουν ότι υποστηρίζουν τη δημοκρατία.

Απαντούν όπως και το μέσο παιδί που λέει ότι δεν είναι σωστό να κλέβεις στο τένις.

Αν θέλεις να δεις την αλήθεια και όχι την ικανότητα του εγκεφάλου ενός homo sapiens να συλλαμβάνει μια θεωρία, μη ρωτάς τα παιδιά.

Να πας να δεις αγώνες τένις.

Ζούγκλα.

Νομίζω πως είναι φανερό πως το σύνολο των σταδίων 4, 5 και 6 (20,5%) δεν είναι επαρκές για να υποστηρίξει τη δημοκρατία.

Κάπου εδώ, ας αναφέρω μια σοφή κουβέντα που μου είχε πει ο πατέρας μου:

«Όλοι πράττουν κατά συνείδηση. Το θέμα είναι ότι οι συνειδήσεις διαφέρουν».

Ας εξηγήσω πάντως ότι είναι λάθος να θεωρεί κανείς κατώτερους όσους βρίσκονται στα πρώτα στάδια ηθικής ανάπτυξης. Απλά, αυτή είναι η συνείδησή τους.

Αν κανείς τους απαξιώσει, ανοίγει το δρόμο που οδηγεί στο να χαρακτηρίζουν οι πολλοί κάποιον του σταδίου 6 από γραφικό έως και ηλίθιο.

Νομίζω πως κάπου εδώ βρίσκουμε και την εξήγηση στην έλλειψη αντίδρασης της ελληνικής κοινωνίας όταν βλέπει ότι οι δημοκρατικοί θεσμοί καταλύονται.

Είναι γιατί το καινούριο περιβάλλον που δημιουργείται, όσο ζοφερό και αν είναι, είναι θλιβερά οικείο στον ηθικό μέσο όρο.

Αλίμονο, ανεξάρτητα από την ατομική μας ηθική ανάπτυξη, όλοι γνωρίζαμε ενδόμυχα ότι ο μέσος έλληνας ένιωθε για το Βουλγαράκη περισσότερο ζηλοφθονία παρά απαξίωση.

Επειδή πολλοί αναρωτιούνται πότε θα αντιδράσουμε, νομίζω πως η απάντηση είναι πως αυτό θα γίνει όταν το περιβάλλον που θα μας επιβληθεί θα είναι κατώτερο της ηθικής ανάπτυξής μας.

Αν δούμε προσεκτικά τα παραπάνω νούμερα, θα μπορέσουμε εύκολα να περιγράψουμε και το περιβάλλον αυτό.

Βέβαια, το εάν τότε θα είναι πια αργά αυτό είναι άλλο ζήτημα. Όμως προσωπικά, υπόσχομαι πως, όταν έρθει εκείνη η ώρα, δεν θα ανοίξω το στόμα μου για να πω ότι αδικηθήκαμε.

Να ζητήσω συγγνώμη αν όσα γράφω είναι δυσάρεστα.

Ένας φίλος μου είπε πως η ματιά μου είναι ψυχρή. Του απάντησα με ατάκες από ταινίες:

Truth has no temperature. Truth is like poetry. And most people fucking hate poetry.

Ως επίλογο, αφήνω ένα δίστιχο που έγραψα, σαν από ένστικτο, στα 27 μου, δηλαδή είκοσι χρόνια νεότερος.

Λυπήσου με μαμά… Τώρα, που πέθανες,
μ’ αρέσει να μου λένε παραμύθια

Να εξηγήσω ότι τότε η μητέρα μου ήταν νέα και υγιέστατη.

Ήμουν στο στρατό, όπου μου αποκαλύφθηκε γυμνή η αλήθεια πως η παιδεία που είχε λάβει η γενιά μου ήταν ανεπαρκής.

Τότε δεν ήξερα γιατί το έγραψα τούτο δω. Τώρα ξέρω.

Σε λίγο θα πάω στον τόπο μου, στην Κέρκυρα, να ζήσω κι εγώ το δικό μου καλοκαιράκι.

Αγαπημένε μου πιτσιρίκο, καλές βουτιές.

Ι.

(Αγαπητέ φίλε, ενδιαφέροντα αυτά που γράψετε. Η Δημοκρατία είναι πάντα το ζητούμενο. Πιο πολύ δείχνει πού θέλουμε να πάμε, παρά πού είμαστε. Άλλωστε, δεν έχουμε Δημοκρατία στη Δύση αλλά δημοκρατικά πολιτεύματα. Άλλο δημοκρατία, άλλο δημοκρατικό. Το δημοκρατικό δείχνει κίνηση προς κάποια κατεύθυνση. Η Δημοκρατία είναι ένας φάρος, για να μην χανόμαστε. Είναι τεράστια η συζήτηση για την Δημοκρατία και δεν μπορεί να γίνει σε ένα μπλογκ. Κάνει και ζέστη. Πάντως, καπιταλισμός και δημοκρατία δεν πάνε μαζί. Σοσιαλισμός και δημοκρατία μάλλον ταιριάζουν καλύτερα. Ο Μαρξ ήταν δημοκράτης, δεν ήταν …σταλινικός, ούτε γραφειοκράτης. Να παρατηρήσω πως οι περισσότεροι άνθρωποι δεν ξέρουν τι είναι Δημοκρατία. Αν τους ρωτήσεις, θα σου πουν πως Δημοκρατία είναι να ψηφίζεις. Ρωτήστε και θα το διαπιστώσετε. Να είστε καλά. Καλό καλοκαίρι.)

Το pitsirikos.net χρειάζεται τη βοήθειά σου

Στήριξε οικονομικά το pitsirikos.net, αν θεωρείς πως καλό είναι να υπάρχουν στην Ελλάδα και κάποιες φωνές που δεν δουλεύουν για τον Μαρινάκη, τον Αλαφούζο, τον Σαββίδη και τα άλλα παιδιά, οπότε μπορεί να διαβάσεις ή να ακούσεις κάτι διαφορετικό από αυτό που συμφέρει τους ολιγάρχες. Οι τρόποι στήριξης εδώ.

H αναδημοσίευση των κειμένων του pitsirikos.net επιτρέπεται μόνο κατόπιν άδειας. Επικοινωνήστε στο pitsiriko@gmail.com.