Πώς μπορείς να εμπιστεύεσαι αυτά πού ακούς;

Αγαπητέ Πιτσιρίκο,
Είδαμε όλοι -ή συντομα θα δούμε- το ντοκιμαντέρ The Social Dilemma στο Netflix, που εξηγεί το μοντέλο λειτουργίας του Facebook και των άλλων κοινωνικών δικτύων.

Πολύ ορθά, άτομα που είδαν από μέσα πώς δουλεύει αυτή η φάμπρικα, μας εξήγησαν ότι κύριος στόχος των δομών αυτών -γιατί πλέον πρόκειται για κάτι παραπάνω από απλές επιχειρήσεις- είναι η διάβρωση της κοινωνίας και η δημιουργία δίπολων (ή και σε πολλαπλάσια μεγαλύτερα του δύο).

Τα μέλη των δίπολων αυτών αναλώνονται στο να εξαφανίσουν τους οπαδούς του αντίπαλου στρατόπεδου, γιατί αυτοί λένε μόνο βλακείες, ενώ το δικό τους στρατόπεδο είναι κοινωνός της μοναδικής αλήθειας.

Πέφτουν έτσι θύματα μίας πλεκτάνης, όπου οι μισοί χρήστες σερβίρονται μία ατζέντα και οι άλλοι μισοί την αντίθετη, διαιωνίζοντας έτσι τον εμφύλιο πόλεμο.

Οι περισσότεροι απ’ όσοι ακούν τα podcasts σου φυσικά θα συμφωνήσουν με τα παραπάνω. Κι εγώ συμφωνώ με τα παραπάνω.

Αν όμως κάποιος από εμάς θεωρεί καλό να μεταφέρει αυτές τις απόψεις στους τζιχαντιστές του Facebook, βρίσκεται αντιμέτωπος μ’ ένα παράδοξο:

Θα προσπαθήσει να τους πει να μην ασπάζονται αστόχαστα την κάθε ρεκλάμα που διαβάζουν ή ακούν όταν κι αυτός ο ίδιος προσπαθεί να τους “πουλήσει” μία ακόμα άποψη, η οποία τους είναι το ίδιο ξένη με όλες τις υπόλοιπες.

Αν είχαν λίγο πιο κριτικό και διερευνητικό πνεύμα, δεν θα χρειαζόταν να γίνει αυτή η κουβέντα, κλασσικό Catch 22.

Αυτός που θα προσπαθήσει να τους δείξει το φως θα τους ζητήσει να κάνουν αυτό που τους αποτρέπει. Στην ίδια παγίδα πέφτει και το προαναφερθέν ντοκυμαντέρ.

Παράλληλο πρόβλημα έχουμε πλέον και με την επιστήμη, και με τα επικαιρα θέματα της κλιματικής αλλαγής και της πρόσφατης πανδημίας.

Ζητάμε από τον κόσμο να μην ασπάζεται αντιεπιστημονικά ρεύματα, όπως τους αρνητές της κλιματικής αλλαγής και τους Anti Vaxxers, αλλά να εμπιστεύονται την επιστημονική κοινότητα.

Όμως, την ίδια στιγμή, άτομα που είναι καθ’ όλα επιστήμονες με περγαμηνές μας λένε τον ένα μήνα την μία άποψη για τον κορονοϊό και δύο μήνες μετά την αντίθετη.

Προσοχή: οι φερόμενοι ως επιστήμονες που αρνούνται την κλιματική αλλαγή και υποστηρίζουν την χρησιμότητα ή την βλαβερότητα των μασκών -και πολλά άλλα θέματα, η αλήθεια των οποίων δεν έχει σημασία- είναι όντως επιστήμονες! Έχουν πτυχία, δημοσιεύσεις και έδρα σε κάποιο πανεπιστήμιο. Δεν υπάρχει καμία ειδοποιός διαφορά με τους επιστήμονες που υποστηρίζουν την άποψη που συμμεριζόμαστε εμείς.

Θα απαντήσει κανείς ότι αυτοί δεν βασίζονται στα δεδομένα και την επιστημονική μέθοδο. Πιθανότατα. Όμως αυτό κάποιος μη επιστήμονας δεν μπορεί να το κρίνει. Ναι, μπορεί να βγάλει κι αυτός το πανεπιστήμιο, να ρίξει άλλα 5-10 χρονάκια στα βιβλία για να μπορέσει και ο ίδιος να φτάσει στο ίδιο συμπέρασμα, όμως εκεί το στοίχημα ήδη χάθηκε.

Σήμερα, η επιστήμη έχει φτάσει τόσο πιο μακριά από τις ανάγκες της καθημερινότητας -και μπράβο της γι’ αυτό!- που άπτεται της πίστης στη σχέση της με την κοινωνία.

Εγώ το έβγαλα το πανεπιστήμιο, έκανα και τα 5-10 χρονάκια μου εξτραδάκι, και πάλι πρέπει να πιστέψω (εμπιστευθώ) τον κυβερνητικό εκπρόσωπο που μου ζητάει να βάλω μάσκα στο άδειο σούπερ μάρκετ, γιατί σπούδασα μηχανικός και όχι επιδημιολόγος. Σε οποιαδήποτε παραπάνω κρίση προβώ θα είναι πράξη ζυγισμένου ρίσκου, παρά ασφαλές συμπέρασμα.

Άρα; Πού καταλήγουμε; Ποιον επιστήμονα θα εμπιστεύθούμε για την ενημέρωση και τη μόρφωσή μας; Τον αριστερό ή τον δεξιό; Fox News ή CNN; Τον συστημικό ή τον αντισυστημικό;

Κατά τη γνώμη μου (και μόνο), κανέναν. Το παιχνίδι χάθηκε. Η εμπιστοσύνη έσπασε, το γυαλί ράγισε κλπ. Δεν μπορούμε να ξαναχτίσουμε την εμπιστοσύνη, χρησιμοποιώντας το ίδιο μέσο που την διέλυσε.

Μια άλλη σωστή και σχετική για την κουβέντα διαπίστωση που έκανε το The Social Dilemma είναι ότι καθημερινά εκτιθόμαστε όχι σε πέντε-δέκα-δεκαπέντε άτομα που προσπαθούν να μας πείσουν για κάτι άλλά σε δεκάδες χιλιάδες.

Τα άτομα αυτά είναι μόνον αράδες σε μια οθόνη, λέξεις σε ένα παράθυρο. Χωρίς στόμα, χωρίς κεφάλι, μάτια, χέρια, τρίχες. Δεν είμαστε εξοπλισμένοι ως όντα να επικοινωνούμε σε πραγματικό χρόνο με ασώματες φωνές, δεν μπορούμε να τις επεξεργαστούμε και να τις κρίνουμε.

Ένας επιστήμονας στο ίντερνετ, ακόμα κι αν λέει την προσωπική του αλήθεια, είναι άχρηστος για αυτόν που τον ακούει, γιατί απλούστατα η απομακρυσμένη φωνή του δεν έχει έρεισμα για τον ακροατή του.

Ο καταμερισμός της εργασίας δεν είναι θαύμα μόνο της σύγχρονης κοινωνίας. Από τα πολύ παλιά χρόνια ήταν άλλο άτομο που έκανε τον αγρότη, τον τεχνίτη και τον γιατρό.

Επειδή όμως η κάθε ειδικότητα είχε στενές, καθημερινές σχέσεις με τις άλλες, ο αλληλοέλεγχος ήταν επόμενος.

Εάν ο γείτονας γιατρός σου σε έκλεβε στα χαρτιά, ψυλλιαζόσουν ότι η γνωμάτευσή του μπορεί να και “έμπαζε”.

Αν ο τεχνίτης ήταν μπεκρής, μάλλον δεν θα τον φώναζες να σου χτίσει το σπίτι.

Κι αν ο αγρότης είχε το σπίτι του αχούρι, μάλλον θα φοβόσουν ότι το σφαχτό που θα σου πούλαγε θα ήταν σάπιο.

Και το ανάποδο: ήσουν σε θέση να αξιολογήσεις εμμέσως την δουλειά του άλλου από τον χαρακτήρα του, κάτι που το ανθρώπινο ον είναι εξαιρετικά προικισμένο να κάνει.

Επιπλέον, λόγω εντοπιότητας, είχες την ευκαιρία να τιμωρήσεις τον επαγγελματία για τη συμπεριφορά του.

Θα ανταπαντήσει κανείς, “μα καλά, είναι ανήκουστο ένας αρχιμαλάκας να είναι καλός γιατρός;”.

Σίγουρα υπάρχει αυτή η πιθανότητα.

Τι είναι χειρότερο όμως; Ένας αρχιμαλάκας δίπλα σου ή ένας γιατρός λιγότερος; Εξαρτάται; Σίγουρα. Γιατρούς όμως πλέον έχουμε πολλούς, το μόνο σίγουρο, δεν μας λείπουν.

Στο θέμα μας. Δεν είναι δυνατόν το κύρος της επιστημονικής και πολιτικής κοινότητας να αποκατασταθεί από το ίντερνετ ή την τηλεόραση.

Αυτό το τρένο έφυγε. Όπως μια γέφυρα που αφέθηκε ασυντήρητη και γκρεμίστηκε, πρέπει να ξαναχτιστεί από την αρχή.

Δυστυχώς η αρχή αυτή είναι πολύ πίσω στο χρόνο, στον αγρότη, τον τεχνίτη, τον γιατρό της τοπικής κοινωνίας. Σε αυτόν που αναγνωρίζεται ως αξιόπιστος και του δίνονται τα μέσα ώστε να τα επενδύσει στην ειδικότητά του για το καλό της κοινωνίας.

Σταδιακά, και καθώς η εμπιστοσύνη κοινωνίας-εξειδικευμένου ενισχύεται, γεννιέται η δυνατότητα να συσταθούν πιο εκτεταμένα δίκτυα, όπου απομακρυσμένοι ειδικοί μπορούν να συνεργαστούν για την περαιτέρω πρόοδο του αντικειμένου τους και να φέρουν έπειτα τους καρπούς των προσπαθειών τους πίσω στις κοινωνίες τους.

Προσοχή, όμως, δεν πρέπει να ξανακάνουμε λάθος στο σταυροδρόμι.

Μία μονοεπίπεδη παγκόσμια κοινότητα δεν μπορεί να είναι βιώσιμη.

Όταν οι ειδικοί συγκεντρώνονται σε κέντρα, αποξενώνονται από τις άλλες ειδικότητες και χάνουν το έρεισμά τους στην κοινωνία.

Προφανώς, καταλαβαίνει κανείς ότι όλα τα παραπάνω είναι μια διαδικασία πολλών δεκαετιών, τους καρπούς της οποίας θα δρέψει η επόμενη γενικά, ίσως.

Έτσι που τα κάναμε …ας είναι.

Γιώργος Ζ.

(Αγαπητέ φίλε, σκέφτομαι πως οι άνθρωποι δεν έχουν χάσει την εμπιστοσύνη τους για τους άλλους. Μάλλον συμβαίνει κάτι χειρότερο: Δεν τους ενδιαφέρουν οι άλλοι. Αυτή είναι η παγίδα των social media, όπου ο κάθε άνθρωπος ψάχνει για ακροατήριο αλλά κανείς δεν θέλει να είναι ακροατής. Ένας λόγος που σιχαίνομαι τα social media -και τα χρησιμοποιώ μόνο για την δουλειά μου, ποτέ δεν θα έκανα προσωπικό προφίλ- είναι ότι σε σπρώχνουν στον ναρκισσισμό, στην εγωπάθεια, και, τελικά, στη μοναξιά και στην κατάθλιψη. “Το Facebook είναι η μοναξιά που μας αξίζει” ακουγόταν σε μια παράσταση, πριν από μερικά χρόνια. Όλοι αυτοί οι άνθρωποι που είναι παγιδευμένοι στις πειραγμένες φωτογραφίες τους μου προκαλούν θλίψη. Όσο για τους γιατρούς και τους επιστήμονες, είναι κι αυτοί θύματα του χρήματος και του πλουτισμού. Όχι όλοι, βέβαια. Χάσαμε τους επιστήμονες, όπως χάσαμε και τους διανοούμενους που έχουν γίνει παρέα με την εκάστοτε εξουσία. Βέβαια, οι διαφορετικές επιστημονικές γνώμες δεν είναι κάτι καινούργιο. Υπάρχουν πάνω από ένας τρόποι για να φτάσεις στο ίδιο αποτέλεσμα, ενώ επιστημονικές απόψεις του 1960 είναι πια παρωχημένες. Η επιστήμη δεν είναι δόγμα, όπως η θρησκεία. Η επιστήμη εξελίσσεται, ενώ λαμβάνει υπόψη της και τα νέα δεδομένα κάθε εποχής. Πάντως, το Social Dilemma είναι εξαιρετικό στον τρόπο που εξηγεί πώς λειτουργούν τα social media από την πλευρά αυτών που τα δημιούργησαν. Στο σημείο που μιλάει ο κύριος που “εφηύρε” τα like, ειπώθηκαν όλα. Να είστε καλά. Την αγάπη μου.)

Το pitsirikos.net χρειάζεται τη βοήθειά σου

Στήριξε οικονομικά το pitsirikos.net, αν θεωρείς πως καλό είναι να υπάρχουν στην Ελλάδα και κάποιες φωνές που δεν δουλεύουν για τον Μαρινάκη, τον Αλαφούζο, τον Σαββίδη και τα άλλα παιδιά, οπότε μπορεί να διαβάσεις ή να ακούσεις κάτι διαφορετικό από αυτό που συμφέρει τους ολιγάρχες. Οι τρόποι στήριξης εδώ.

H αναδημοσίευση των κειμένων του pitsirikos.net επιτρέπεται μόνο κατόπιν άδειας. Επικοινωνήστε στο pitsiriko@gmail.com.