Περί Ελληνικότητας

Γεια και χαρά, φίλε μου Πιτσιρίκο,
Έχει εξαιρετικό ενδιαφέρον αυτός ο διάλογος περί “ελληνικότητας”.
Μου πήρε κάποιο καιρό, στα νεανικά μου χρόνια, μέχρι να αποτινάξω την εθνικιστική αντίληψη που είχε καλλιεργηθεί μέσα μου από το σχολείο και την οικογένεια, αναφορικά με την προσωπική ταύτιση απέναντι στην έννοια του έθνους.

Έθνος, σημαία, πίστη, και στο τέλος …χρέος.

Χρέος απέναντι στο κράτος, φυσικά, τον θεσμό που παίζει τον ρόλο του θεματοφύλακα της εθνικής συνειδήσεως.

Παλαιότερα, τα αρχαία μας καρντάσια, που ήταν σαφώς πιο έξυπνα και καλλιεργημένα από τους σημερινούς Έλληνες, είχαν την σοφία να αποφεύγουν να αυτοπροσδιορίζονται με βάση κάποιον επιφανειακό κοινό παρανομαστή, όπως η γλώσσα, η παράδοση, η θρησκεία, τα ήθη και τα έθιμα.

Αν διαβάσει κανείς το “Έθνη και Εθνικισμός”, του Ερίκ Χόμπσμπαουμ, θα ανακαλύψει μάλιστα και το πόσο πολιτισμικά ποικιλόμορφα ήταν παλαιότερα τα έθνη, πριν την εφεύρεση του καπιταλισμού, και τον περιορισμό της εθνικής ταυτότητας στα στενά όρια της “φυλετικής” ομοιογένειας, και κατ’ επέκταση, στα στενά όρια της εθνικής οικονομίας.

Απλά να πω πως, μετά την Γαλλική Επανάσταση, η ομιλία της γαλλικής γλώσσας δεν ήταν καν κριτήριο για να θεωρείται κάνεις Γάλλος. Στην Γερμανία, αντιθέτως, ήταν, αλλά οι Γερμανοί δεν είχαν ποτέ τους, απ’ όσο γνωρίζω, μια τέτοιου μεγέθους κοινωνική επανάσταση.

Στις μέρες μας, ο γαλλικός σωβινισμός φρόντισε ακόμα και στα τουριστικά γραφεία, που υποτίθεται ότι λειτουργούν προς όφελος των ξένων, τα πάντα να είναι στα γαλλικά.

Τρέχα γύρευε.

Είμαι πολύ περίεργος να έβλεπα τα μούτρα τους, αν κάναμε το ίδιο και στην Ελλάδα.

Αλλά ξεφεύγω. Το θέμα μας είναι η “ελληνικότητα”.

Τι σημαίνει ακριβώς; Εκατό ανθρώπους να ρωτήσεις, εκατό απαντήσεις θα πάρεις.

Ίσως να λέω μπαρούφες, αλλά θεωρώ μέγιστο ατόπημα να ορίζει κάνεις την ελληνικότητα πάνω στα χαρακτηριστικά των Ελλήνων όπως είναι σήμερα, όπως επίσης και να την ορίζει με βάση τη γλώσσα, τα ήθη, τα έθιμα και τις παραδόσεις.

Διαφορετικά, μεταξύ των άλλων, θα έπρεπε να συμπεριλάβουμε και τον “ραγιαδισμό” στον ορισμό της ελληνικότητας.

Ο λόγος που είναι ατόπημα, κατά την γνώμη μου, είναι απλός. Διότι όλα αυτά, βρίσκονται σε μια διαρκή κατάσταση αλλαγής, ακόμα κι αν μας φαίνονται αναλλοίωτα.

Ακόμα και αν θεωρήσουμε ως δεδομένο -ψευδώς κατ’ εμέ- ότι υπάρχει μια ιστορική πληθυσμιακή συνέχεια, οριοθετημένη στον συγκεκριμένο γεωγραφικό χώρο που βρίσκεται η Ελλάδα, τα ήθη, τα έθιμα, οι παραδόσεις, η θρησκεία, και η γλώσσα, που σε μεγάλο βαθμό καθορίζουν την ελληνικότητα του σημερινού Έλληνα, την εθνική του ταυτότητα, δεν έχουν καμία σχέση με αυτά του Έλληνα των αρχών του 20ου αιώνα, ή του Έλληνα του Βυζαντίου, ή του Έλληνα της αρχαίας περιόδου.

Πώς είναι δυνατόν, λοιπόν, να θέλει κανείς να καθορίζει την ταυτότητά του, πάνω σε τόσο σαθρά θεμέλια;

Αν η ελληνικότητα είναι μια ταυτότητα, που στόχο έχει να διατηρήσει την σύνδεση των Ελλήνων με το ιστορικό τους παρελθόν, θα περίμενε κανείς να την αναζητούμε σε κάτι αδιάβλητο μέσα στον χρόνο, όχι σε κάτι μεταβλητό.

Διαχωρίζοντας, λοιπόν, την έννοια της “πατρίδας”, από την έννοια “ελληνικότητα”, αποφάσισα να αποπειραθώ να απαντήσω στο τι ακριβώς σημαίνει, ή μάλλον, στο τι θα έπρεπε να σημαίνει.

Και για να συμπεριλαμβάνει αυτή η έννοια όλους του Έλληνες, ιστορικά, λειτουργώντας έτσι ως συνδετικός κρίκος μεταξύ αυτών, των προηγούμενων, αλλά και των επόμενων, έπρεπε να ψάξω να βρω την ρίζα της πίσω στον χρόνο.

Κατέληξα, λοιπόν, στο ότι για να διατηρεί η έννοια της “ελληνικότητας” μια αδιάβλητη στον χρόνο σημασία, θα πρέπει να αντιπροσωπεύει ένα σύστημα αξιών, παρά χαρακτηριστικά που αλλάζουν, φθείρονται, και διαβάλλονται.

Ίσως η λαμπρότερη μορφή ενός τέτοιου συστήματος αξιών, διαμορφώθηκε την εποχή της αρχαιότητας, και συγκεκριμένα κατά την διάρκεια της ζωής των μεγάλων Ελλήνων στοχαστών, και του Χρυσού Αιώνα του Περικλέως.

Και ποια είναι αυτή η κεντρική ιδέα, αυτή η αξία που επέτρεψε αυτά τα λαμπρά μυαλά να διαπρέψουν, και να μεγαλουργήσουν;

Αυτή η αξία, δεν είναι άλλη, από την κριτική σκέψη.

Αυτό, είναι για μένα η “ελληνικότητα”.

Χωρίς αυτή την αμφισβήτηση, που έρχεται ως αποτέλεσμα την κριτικής σκέψης, ούτε Σωκράτη θα είχαμε, ούτε Πλάτωνα, ούτε Αριστοτέλη, ούτε Αριστοφάνη, ούτε Δημόκριτο, ούτε Επίκουρο, ούτε Διογένη, ούτε Αρχιμήδη, ούτε, ούτε, ούτε.

Φυσικά, δεν ήταν η μόνη αξία, αλλά ήταν ίσως η κεντρική αξία, που μέσω του διαλόγου, της διαφωνίας και της βαθιάς εξέτασης των πραγμάτων, οδήγησε και στις υπόλοιπες, την φιλαλήθεια, την αρετή και την φιλοτιμία.

Είναι ακριβώς αυτές οι έννοιες, αυτές οι αξίες, τις οποίες θαυμάζουμε στους ήρωες, τους στοχαστές και τους δημιουργούς, που στέκονται ως φάρος για το ιδανικό.

Αν υπάρχει επομένως η ανάγκη να ταυτιστούμε με την έννοια του έθνους, ας είναι εις το όνομα αυτών των αξιών, ας είναι το καθήκον μας και το χρέος μας, εις το όνομα ενός ιδανικού, που μας κάνει καλύτερους ανθρώπους.

Από τα μαρτυρικά βουνά της Γαλλίας, με αγάπη,

Κώστας

Υ.Γ. Προσωπικά, βρίσκομαι πολύ μακριά από τέτοιου είδους ανάγκη για ταύτιση και αυτοπροσδιορισμό, με βάση το έθνος. Φτάνει πια με τα έθνη, τα σύνορα, τους θεούς και τους αφέντες. Εγώ επιλέγω να ταυτίζομαι με ό,τι ενώνει τους ανθρώπους, όχι με ό,τι τους χωρίζει. Εύχομαι, λοιπόν, έναν κόσμο όπου και οι άλλοι θα κάνουν το ίδιο. Αμήν.

(Φίλε Κώστα, δεν έχω ιδέα τι είναι η ελληνικότητα σήμερα. Θα μπορούσε να είναι το ότι κάποιος ζει με δάνεια και χρωστάει, έχει μόνιμα το χέρι απλωμένο σαν ζητιάνος αλλά, παράλληλα, πιστεύει πως είναι μεγαλειώδης και ανώτερος από τους άλλους. Αν και πολλοί καλύπτονται με την ελληνικότητα του Ελύτη, με τα άσπρα σπιτάκια και τα γαλανά νερά των νησιών μας. Πάντως, η όποια ελληνικότητα δεν αποκλείει τους άλλους ανθρώπους· αντιθέτως, θα έπρεπε να τους περιέχει. Αλλά ας το συζητήσουμε στο επόμενο podcast που θα κάνουμε. Την αγάπη μου.)

Το pitsirikos.net χρειάζεται τη βοήθειά σου

Στήριξε οικονομικά το pitsirikos.net, αν θεωρείς πως καλό είναι να υπάρχουν στην Ελλάδα και κάποιες φωνές που δεν δουλεύουν για τον Μαρινάκη, τον Αλαφούζο, τον Σαββίδη και τα άλλα παιδιά, οπότε μπορεί να διαβάσεις ή να ακούσεις κάτι διαφορετικό από αυτό που συμφέρει τους ολιγάρχες. Οι τρόποι στήριξης εδώ.

H αναδημοσίευση των κειμένων του pitsirikos.net επιτρέπεται μόνο κατόπιν άδειας. Επικοινωνήστε στο pitsiriko@gmail.com.