Επικίνδυνες ιδέες

Πιτσιρίκο, φίλες και φίλοι του λόγου και της τέχνης, καλησπέρα.
Ως συνήθως, αυτό το κείμενο μιλάει για μια ιδέα που έχω στο μυαλό μου και στα τεφτέρια μου εδώ και πάρα πολλούς μήνες. Την θυμάμαι, την επεξεργάζομαι, την ξανασυναντώ σε κάτι που θα διαβάσω και μετά την ξεχνώ και πάλι. Αν την καθαρογράψω θα σημαίνει ότι θα πάρω θέση απέναντί της, οπότε συνήθως το αποφεύγω: δε μ’ αρέσει να παίρνω ξεκάθαρη θέση απέναντι σε οτιδήποτε.

Κάτι βράδια όμως σαν κι αυτό, αφού έχω δει το “Tear along the dotted line” στο Netflix (πρέπει να φάνε και οι κομίστες) κι έχω πιει δυο φλιτζάνια από το αγαπημένο μου τσάι (πρέπει να πιω κι εγώ κάτι που να μην είναι αλκοόλ) η ώρα είναι μόνο δέκα. Είναι πολύ αργά για να πιάσω βιβλίο και είναι πολύ νωρίς για να αποχαυνωθώ στο Youtube ώσπου να πάω για ύπνο. Ας κάτσω να γράψω λοιπόν.

Θέλω σήμερα να ξαναμιλήσω για τις ιδέες.

Θυμάμαι είχα διαβάσει κάποτε μια θεωρία ότι η πνευματική ικανότητα του Homo Sapiens συνέχισε να αυξάνεται ταχύτατα, ακόμα κι όταν έφτασε στην κορυφή της τροφικής αλυσίδας, επειδή έμαθε να λέει ψέματα.

Ο Homo Sapiens, φυσικά, είχε να αντιμετωπίσει αντιπάλους μέσα στο ίδιο του το είδος. Άλλους ανθρώπους που δεν υπερτερούσαν εντυπωσιακά σε σωματική ρώμη, κάποιοι από αυτούς όμως ήταν πιο έξυπνοι απ’ αυτόν, κι αυτή η διαφορά ήταν πολύ πιο κρίσιμη.

“Ε, Μπλαργκ, πεινάω. Δώσε μου το χοιρομέρι που έχεις στη σπηλιά σου αλλιώς θα σε ξυλοφορτώσω.”
“Δεν το έχω πια Σναρφ. Το έφαγα χτες.”
“Να πάρει. Καλά, πάω να κυνηγήσω κάτι τότε.”

Ένα απλό μυαλό μπορεί να ξεγελαστεί με ένα απλό ψέμα και το καπνιστό χοιρομέρι που είναι κρυμμένο στο πίσω μέρος της σπηλιάς να παραμείνει εκεί μέχρις όταν ο Μπλαργκ πεινάσει. Όμως όταν το μυαλό γίνει αρκετά έξυπνο ώστε να καταλάβει πότε πάνε να του πασάρουν ένα ψέμα, τότε είναι ικανό γεννήσει ένα ακόμα πιο περίπλοκο ψέμα.

“Ε, Μπλαργκ, πεινάω. Δώσε μου το χοιρομέρι που έχεις στη σπηλιά σου αλλιώς θα σε ξυλοφορτώσω.”
“Δεν το έχω πια Σναρφ. Το έφαγα χτες.”
“Χμ… κρίμα βρε παιδί μου. Πάω τότε να κυνηγήσω. Είδα το πρωί ένα λαβωμένο ελαφάκι πίσω από το λόφο. Πολύ ζουμερό και ίσα που έπαιρνε τα πόδια του.”
“Ναι, ε; Δεν θα το πιάσεις, αν το πιάσω εγώ πρώτος. Έφυγα!”
“Αχ Μπλαργκ μου, είσαι πιο γρήγορος από μένα. Δεν έχω παρά να κάτσω εδώ όσο εσύ θα είσαι μακριά από τη σπηλιά σου.”

Ένα καλό ψέμα είναι πολύ πιο ισχυρό από τη σωματική ρώμη και πολύ πιο ασφαλές στη χρήση του. Έτσι, το ψέμα έγινε ένας αγώνας εξοπλισμών ανάμεσα στους Homo Sapiens, όπου το οπλοστάσιο είναι ο εκγέφαλος και οι επενδύσεις είναι η πρωτεΐνη και τα ζάκχαρα.

Φυσικά το είδος του Homo Sapiens ωφελήθηκε από τον ανταγωνισμό αυτό. Τα άλλα είδη είναι πολύ πιο εύκολα στο να ξεγελαστούν από τους άλλους Homo Sapiens, και η περίσσεια πνευματική ικανότητα είναι χρήσιμη σχεδόν παντού. Όμως κάποιος θα μπορούσε να παρατηρήσει ότι ο ίδιος ο άνθρωπος τελικά δεν βγήκε κερδισμένος από αυτό. Μυημένος στο ψέμα, έπρεπε να είναι πλέον καχύποπτος απέναντι στους πάντες.

Βλέπουμε λοιπόν πώς ένα πλεονέκτημα για το ανρθώπινο είδος είναι ταυτόχρονα φορτίο για το άτομο.

Ο Yuval Harari (ξέρω, Κώστα, δεν τον πας) εξηγεί στον δεύτερο τόμο του εικονογραφημένου Sapiens ότι η αγροτική επανάσταση στις αρχές της ανθρώπινης ιστορίας έδωσε τροφή στο είδος πολλαπλάσια απ’ ό,τι είχε πριν στη διάθεσή του. Το είδος έγινε πολυπληθέστερο από ποτέ.

Όμως το άτομο από εκεί που χάζευε στους λόφους και στις κοίτες των ποταμών μαζεύοντας μούρα, τώρα σκέβρωνε πάνω από τα χωράφια μ’ ένα τσαπί στο χέρι και τον υπόλοιπο καιρό σκάρωνε κουτσούβελα για να σκαλίζουν κι αυτά τα χωράφια. Και όσο περισσότερα γεννούσε, τόσο περισσότερη τροφή χρειαζόταν. Και κάπου εκεί άρχισαν και οι πρώτες πόλεις και οι πρώτοι στρατοί.

Το είδος κατακυρίευε τη γη, το άτομο μαράζωνε. Η ιδέα του να παρατήσει κάποιος τη νομαδική ζωή και να πιάσει το τσαπί ρίζωσε και παγίδευσε το άτομο στο μόχθο του αγρότη. Δεν υπήρχε όμως γυρισμός.

Ξανά ο Harari έρχεται και λέει ότι μια ισχυρή ιδέα μπορεί να καταργηθεί και να ξεπεραστεί μόνο από μια ισχυρότερη. Ένα αφήγημα που να είναι πιο ικανοποιητικό, πιο εμψυχωτικό και πιο θελκτικό.

Όμως οι νέες ιδέες είναι συνήθως πιο περίπλοκες και φτιαγμένες για υψηλότερες αποδόσεις. Κυνηγάνε το συγκριτικό πλεονέκτημα. Δεν είναι φτιαγμένες για να είναι ανθεκτικές στις αντιξοότητες και για να είναι βιώσιμες εσαεί. Έτσι δημιουργούνται αναπάντεχες εξαρτήσεις από καινούργιες δομές και από μια κοινωνία ικανή να τις συντηρήσει.

Όσο τα πλεονάσματα της αγροτικής παραγωγής πλήθαιναν, η νέα ιδέα να χρησιμοποιηθούν αριθμοί για την διαχείρισή τους έγινε πολύ θελκτική. Ο γεωργός ήξερε ανά πάσα στιγμή πόσες μπάλες άχυρο είχε στην αποθήκη του, ο έμπορος ήξερε πόσα κιούπια λάδι είχε φορτώσει στο πλοίο και ο κυβερνήτης ήξερε πόσοι άνθρωποι έμεναν στην πόλη του. Και όλοι μαζί ήταν αναγκασμένοι να συντηρούν μια γραφειοκρατία που ξέρει να μιλάει μόνο με νούμερα, ενώ απορρίπτει ως ανύπαρκτο ό,τι δεν εκφράζεται με αυτά. Κι αλίμονο σε όποιον δεν είναι εκπαιδευμένος στη γραφειοκρατία αυτή, είναι αυτομάτως απόκληρος.

Τέτοιες καινοτόμες ιδέες-παγίδες δεν σταμάτησαν να γεννιούνται στην εποχή του χαλκού. Στις αρχές του 20ού αιώνα η δεύτερη βιομηχανική επανάσταση εκτόξευσε την ανθρώπινη παραγωγικότητα σε πρωτοφανή επίπεδα. Η ιδέα του να έχεις λίγους εξειδικευμένους εργάτες υποβοηθούμενους από πανίσχυρες μηχανές σε δομές μαζικής παραγωγής ήταν πρωτοποριακή και άνοιξε νέους ορίζοντες στο ανθρώπινο είδος. Ακόμα και λαμπρά μυαλά, όπως ο John Meynard Keynes, πίστεψαν ότι ως το έτος 2000 ο άνθρωπος δεν θα χρειαζόταν να δουλεύει παρά 15 ώρες την εβδομάδα.

Σήμερα, όμως, γνωρίζουμε από την ιστορία πως το είδος διέπρεψε αλλά το άτομο υποβαθμίστηκε μία ακόμη φορά. Η αυξημένη παραγωγικότητα το παγίδευσε σε μια περισσότερο αποξενωμένη και εξευτελιστική εργασία, με περισσότερη δυσαρέσκεια, περισσότερη περιβαλλοντική καταστροφή και συχνότερες οικονομικές κρίσεις.

Κι ακόμα πιο πρόσφατα, ο Adam Curtis εξιστορεί στο The Century of the Self πώς οι δημοκρατικοί στις ΗΠΑ του δεύτερου μισού του 20ου αιώνα βρέθηκαν στον ίδιο φαύλο κύκλο.

Μισό αιώνα πριν οι ψηφοφόροι ενστερνίστηκαν την ιδέα-ταυτότητα του καταναλωτή (με την υποκίνηση του Edward Bernais) και πλέον οι καταναλωτικές τους συνήθειες τους απομάκρυναν από το δημοκρατικό κόμμα, που υποσχόταν γενικόλογα κοινωνικά μέτρα και όχι την άμεση ικανοποίηση των προσωπικών τους επιθυμιών.

Ως απάντηση, το δημοκρατικό κόμμα υιοθέτησε τις ίδιες μεθόδους του Bernais στήνοντας focus groups που του έμαθαν ότι αυτό που ήθελε η βάση ήταν μείωση φόρων και επενδύσεων στη δημόσια υγεία. Η ίδια ιδέα που εξύψωσε την καταναλωτική αγορά και εκτόξευσε την παραγωγή (η εισαγωγή της ψυχανάλυσης στο εμπόριο και τη διαφήμιση) σκλάβωσε τους ψηφοφόρους σε περισσότερες ώρες αβέβαιης εργασίας, μέσα σε ένα περιβάλλον κοινωνικής αποδόμησης και οικονομικής ανισότητας.

Λέγοντάς τα όλα αυτά, δεν υποστηρίζω πως η πρόοδος της τεχνολογίας και των ιδεών είναι βλαβερή. Είμαι ο πρώτος που θα πει ότι μου αρέσει πάρα πολύ που κοιμάμαι κάτω από μια σκεπή φτιαγμένη από βιομηχανικά κεραμίδια. Ενώ το μότο μου είναι “θέλω να τα μάθω όλα, θέλω να τα φτιάξω όλα”, ξέροντας ότι ανέκαθεν η γνώση και τα τεχνολογικά μέσα βρίσκονταν και βρίσκονται στο κέντρο όλων αυτών των δομών που εξαθλιώνουν το άτομο.

Όμως είναι προφανές ότι η ανθρωπότητα δεν μπορεί να διαχειριστεί την ισχύ αυτή προς όφελός της. Ο σύγχρονος άνθρωπος ακόμα καταβροχθίζει όποιο γραμμάριο λίπους και ζάχαρης βρεθεί μπροστά του, λες και προσπαθεί να φτιάξει αποθέματα για να βγάλει το χειμώνα, ενώ ταυτόχρονα έχει εξασφαλίσει φαγητό για τρεις ζωές. Αντίστοιχα και η ανθρωπότητα, σε ένα πρωτόγονο ένστικτο μεταχειρίζεται κάθε νέα ιδέα χωρίς μέτρο και λόγο, προς ικανοποίηση βιολογικών κινήτρων. Αντί να κατευθύνει την ισχύ της προς την ευτυχία μέσα από ένα μακροπρόθεσμο, εύρωστο πλάνο (όπως εννοεί ο καθένας την ευτυχία), καταφέρνει πάντα να καταλήξει σε αδιέξοδα που την αφήνουν κραταιότερη αλλά και πιο δυστυχισμένη.

Ο Πλάτωνας θα κατηγορούσε την δημοκρατία και την κοντοφθαλμία των πολλών που οδηγούν την κοινωνία στα βράχια. Ο Ρουσό θα κατηγορούσε τις πολύπλοκες σύγχρονες κοινωνικές δομές. Αλλά στο τέλος αυτό που παραμένει είναι η διαρκής κακή χρήση (εκ του αποτελέσματος) όλων των επαναστατικών ιδεών που εξύψωσαν την ανθρωπότητα πάνω από την φύση. Όλο το ανθρώπινο είδος έχει σκάσει μια σούζα χιλιετιών πάνω στο όχημα της εξέλιξης των ιδεών κι επιταχύνει συνέχεια.

Πριν λίγες δεκαετίες, το Star Trek θέλησε να πλασάρει την ιδέα ότι το ανθρώπινο είδος βρίσκεται στην εφηβεία του, γι’ αυτό και συμπεριφέρεται έτσι. Σύντομα όμως θα ενηλικιωθεί και θα συνετιστεί. Ακόμα η ιδέα αυτή όμως δε νίκησε τις προηγούμενες…

Από τη φθινοπωρινή Ουτρέχτη με αγάπη, Γιώργος

(Φίλε Γιώργο, εγώ έχω μια πολύ καλή ιδέα: να πάμε για μπάνιο. Όλες οι άλλες ιδέες έχουν ειπωθεί. Δεν υπάρχει πρόβλημα με τις ιδέες, υπάρχει πρόβλημα με το να σκεφτούμε πέρα από τον εαυτό μας, να σκεφτούμε το κοινό καλό. Οπότε, θα πάω για μπάνιο. Να είσαι καλά. Την αγάπη μου.)

Το pitsirikos.net χρειάζεται τη βοήθειά σου

Στήριξε οικονομικά το pitsirikos.net, αν θεωρείς πως καλό είναι να υπάρχουν στην Ελλάδα και κάποιες φωνές που δεν δουλεύουν για τον Μαρινάκη, τον Αλαφούζο, τον Σαββίδη και τα άλλα παιδιά, οπότε μπορεί να διαβάσεις ή να ακούσεις κάτι διαφορετικό από αυτό που συμφέρει τους ολιγάρχες. Οι τρόποι στήριξης εδώ.

H αναδημοσίευση των κειμένων του pitsirikos.net επιτρέπεται μόνο κατόπιν άδειας. Επικοινωνήστε στο pitsiriko@gmail.com.