Είμαι θύμα, άρα υπάρχω
Το θέμα του θύματος και της θυματοποίησης με έχει απασχολήσει αρκετά σε αυτά τα 20 χρόνια του μπλογκ -και έχω γράψει πολλά κείμενα για το θέμα-, αλλά τώρα πια έχω φτάσει στο σημείο να σκέφτομαι πως η θυματοποίηση και αυτή η πλημμύρα θυμάτων εξηγούν, σε μεγάλο βαθμό, γιατί δεν αλλάζει τίποτα προς το καλύτερο.
“Το θύµα είναι ο ήρωας του καιρού µας” αναφέρει στο βιβλίο του “Κριτική του θύματος” ο Giglioli Daniele.
Και συνεχίζει:
“Το να είσαι θύµα προσδίδει γόητρο, επιβάλλει ακρόαση, υπόσχεται και προωθεί την αναγνώριση, ενεργοποιεί έναν ισχυρό µηχανισµό ταυτότητας, δικαιωµάτων, αυτοεκτίµησης. Ανοσοποιεί έναντι κάθε κριτικής, εγγυάται αθωότητα πέραν οποιασδήποτε εύλογης αµφιβολίας.
Πώς θα µπορούσε το θύµα να είναι ένοχο, και µάλιστα υπεύθυνο για κάτι; ∆εν έκανε, του έκαναν. Δεν πράττει, υφίσταται. Στο θύµα συναρθρώνονται έλλειψη και διεκδίκηση, αδυναµία και αξίωση, επιθυµία να έχει και επιθυµία να είναι. Δεν είµαστε αυτό που κάνουµε, αλλά αυτό που υποστήκαµε, αυτό που µπορεί να χάσουµε, αυτό που µας αφαίρεσαν.”
Ζούμε σε έναν κόσμο θυμάτων. Οι γυναίκες είναι θύματα. Γιατί; Επειδή είναι γυναίκες.
Οι άνδρες είναι θύματα. Γιατί; Επειδή μεγαλώνουν μέσα σε έναν πατριαρχικό κόσμο που τους ευνουχίζει.
Τα παιδιά είναι θύματα. Γιατί; Επειδή είναι παιδιά.
Όλες οι μειονότητες -φυλετικές, σεξoυαλικές κλπ- είναι θύματα. Βέβαια, οι γυναίκες είναι πλειοψηφία στον πλανήτη -πάντα οι γυναίκες ήταν πλειοψηφία στην ανθρώπινη Ιστορία και Προϊστορία- αλλά δεν πειράζει. Είναι θύματα.
Και έχουμε και κράτη-θύματα. Το Ισραήλ, που βασισμένο στο Ολοκαύτωμα, διαπράττει γενοκτονία. Και σε έναν κόσμο θυμάτων, δεν είναι λίγοι αυτοί που θεωρούν πως το Ισραήλ έχει “ηθικό” δικαίωμα να διαπράττει γενοκτονία, αν και δεν διαπράττει γενοκτονία σε βάρος αυτών που διέπραξαν το Ολοκαύτωμα αλλά σε βάρος των Παλαιστινίων, των οποίων τη γη έχει πάρει δια της βίας. Προσοχή, οι Παλαιστίνιοι που υφίστανται γενοκτονία δεν θεωρούνται θύματα. Γιατί; Δεν ξέρω. Το αξιοσημείωτο είναι πως οι Παλαιστίνιοι που έχουν κάθε λόγο να φέρονται ως θύματα, δεν φέρονται ως θύματα. Αγωνίζονται.
Το θύμα έχει μόνιμα στραμμένο το βλέμμα του στο παρελθόν. Το θύμα αντλεί αναγνώριση και ταυτότητα από το τραύμα του παρελθόντος.
Από τη στιγμή που το θύμα είναι ο ήρωας του καιρού μας, μπορούμε να καταλάβουμε γιατί δεν υπάρχουν σήμερα ήρωες.
Επίσης, μπορούμε να καταλάβουμε γιατί δεν υπάρχει συλλογικότητα αλλά “σύλλογοι θυμάτων”, “ομάδες θυμάτων” και “identity groups”, με επίκεντρο το ποιος έχει πονέσει περισσότερο.
Κι έτσι, αντί να βλέπουμε κοινά αιτήματα, βλέπουμε κοινές πληγές.
Όταν η ταυτότητα δομείται πάνω στο τραύμα, το τραύμα παύει να είναι κάτι που πρέπει να ξεπεράσεις — γίνεται κάτι που πρέπει να συντηρήσεις.
Η μαζική υιοθέτηση της θυματικής αφήγησης δεν προκύπτει από κακία ή δολοπλοκία∙ προκύπτει από ένα πολιτισμικό τοπίο, όπου η ηθική υπεροχή δεν κερδίζεται πια με πράξη αλλά με πληγή.
Η θυματοποίηση, τελικά, είναι βολική. Είναι μια μορφή παραίτησης που μεταμφιέζεται σε ηθική στάση.
Σε έναν κόσμο θυμάτων, ο ηρωισμός έχει γίνει λέξη παλιομοδίτικη, σχεδόν ντροπιαστική, σαν να παραπέμπει σε κάτι αντιδραστικό: δράση, ρίσκο, αυτενέργεια.
Ο ηρωισμός ήταν συνυφασμένος με κίνηση προς τα εμπρός: «πράττω, ρισκάρω, υπερβαίνω».
Η θυματοποίηση είναι συνυφασμένη με κίνηση προς τα πίσω: «με έχουν πληγώσει, άρα δικαιούμαι».
Το θύμα κοιτάζει μόνο προς τα πίσω· και όταν μια κοινωνία ολόκληρη κοιτάζει προς τα πίσω, κανείς δεν οδηγεί.
Δεν υπάρχει τιμόνι, υπάρχει μόνο καθρέφτης.
Και όταν κοιτάς διαρκώς τον καθρέφτη, αρχίζεις να βλέπεις όχι τη δυνατότητα αλλά την δικαιολογία.
Κι αυτό εξηγεί γιατί δεν αλλάζει τίποτα: η αλλαγή απαιτεί ανάληψη ευθύνης, κι αυτή είναι η μοναδική ταυτότητα που δεν θέλει κανείς.
Η θυματοποίηση προκαλεί παραλυσία.
Με το βλέμμα στραμμένο στο παρελθόν και στο τραύμα του παρελθόντος, κανείς δεν προχωρά μπροστά.
Προχωράς μπροστά, μόνο όταν αναλαμβάνεις την ευθύνη.
(Όταν διάβασα πριν από 30 χρόνια, το 1995, το βιβλίο “Ο Πειρασμός της Αθωότητας” του Πασκάλ Μπρυκνέρ -ο Μπρυκνέρ έγραφε και για την θυματοποίηση των Ισραηλινών και των Ελλήνων-, το βρήκα εξαιρετικό αλλά δεν είχα καταλάβει τις τεράστιες διαστάσεις που θα έπαιρνε στην κοινωνία η θυματοποίηση τα επόμενα χρόνια. Έπρεπε να το δω να συμβαίνει σε φίλους μου και σε γνωστούς μου -κάποια στιγμή βαρέθηκα να μετράω θύματα-, για να αντιληφθώ πόσο μπροστά ήταν ο Πασκάλ Μπρυκνέρ. Κατάλαβα τον πειρασμό της αθωότητας, τον πειρασμό να είσαι θύμα -και, άρα, αθώος για όλα- και επέλεξα να μη γίνω θύμα. Θύματα, πραγματικά θύματα, πάντα θα υπάρχουν· αυτό που βρίσκω θλιβερό είναι να φτιάχνουμε καριέρες πάνω στον πόνο και ταυτότητες πάνω στο παράπονο. Αυτό, εκτός από θλιβερό, είναι και άδικο για τα πραγματικά θύματα. Που, συνήθως, αντιμετωπίζουν τα όσα τους συμβαίνουν με αξιοπρέπεια.
Διαβάστε τον “Πειρασμό της Αθωότητας” του Πασκάλ Μπρυκνέρ και την “Κριτική του Θύματος” του Giglioli Daniele, που μας πρότεινε πρόσφατα η Μερόπη.)
Το pitsirikos.net χρειάζεται τη βοήθειά σου
Στήριξε οικονομικά το pitsirikos.net, αν θεωρείς πως καλό είναι να υπάρχουν στην Ελλάδα και κάποιες φωνές που δεν δουλεύουν για τον Μαρινάκη, τον Αλαφούζο, τον Σαββίδη και τα άλλα παιδιά, οπότε μπορεί να διαβάσεις ή να ακούσεις κάτι διαφορετικό από αυτό που συμφέρει τους ολιγάρχες. Οι τρόποι στήριξης εδώ.