Πάβελ Φιλόνοφ

Γεια σου, πιτσιρίκο.
Παραμονή πρωτοχρονιάς κι εγώ ανάβω κεράκι στον Πάβελ. Ο Πάβελ Νικολάεβιτς Φιλόνοφ γεννήθηκε στη Μόσχα το 1883. Πέθανε από ασιτία κατά τη διάρκεια της πολιορκίας του Λένινγκραντ στις 3 Δεκεμβρίου 1941.

Είναι ο πιο αινιγματικός ζωγράφος της ρωσικής πρωτοπορίας. Και ένας πονεμένος άνθρωπος.

Ήταν εντελώς αφοσιωμένος στο έργο του, στην επιθυμία του να κάνει μια επανάσταση στην τέχνη. Δεν πουλούσε τους πίνακές του. Τους κρατούσε στη σοφίτα του. Δε νοιαζόταν καθόλου για την ευημερία του. Ήθελε να τους δωρίσει στο κράτος για να γίνουν κτήμα του λαού. Ήλπιζε να εκτιμηθούν και να αποτελέσουν τον πυρήνα της συλλογής ενός νέου Μουσείου Αναλυτικής Τέχνης. Δεν το έζησε ποτέ.

Ο Φιλόνοφ ασχολήθηκε και με θεωρητικά ζητήματα της τέχνης. Το όραμά του το εξέθεσε σ’ ένα άρθρο του που δημοσιεύτηκε το 1912, στο οποίο εισήγαγε για πρώτη φορά τον όρο ‘’Αναλυτική τέχνη’’.

Υποστήριζε ότι, πέρα από τη μορφή και το χρώμα, υπάρχει ένας ολόκληρος κόσμος αόρατων φαινομένων και αλληλεπιδράσεων που συνιστούν τους νόμους της ανάπτυξης και της εξέλιξης των πραγμάτων. Αυτές τις εσωτερικές, αφανείς για το μάτι διεργασίες ο ζωγράφος πρέπει να αποκαλύψει.

Μίλησε για το «μάτι που βλέπει» και το «μάτι που γνωρίζει». Το «μάτι που βλέπει» σκοντάφτει στην επιφάνεια των αντικειμένων, και ακόμη και τότε βλέπει μόνο υπό μια ορισμένη γωνία. Δεν μπορεί να περικλείει ολόκληρη την επιφάνεια. Ενώ το «γνωστικό μάτι» του καλλιτέχνη-ερευνητή βλέπει το αντικείμενο με μια ‘’εξαντλητική όραση’’, πλήρως, ολόκληρη την επιφάνεια, χωρίς καμία οπτική γωνία. ‘’Αντιλαμβάνεται κάθε φαινόμενο του κόσμου στην εσωτερική του σημασία’’, στην ολότητά του.

Το «μάτι που βλέπει» δεν βλέπει τίποτα άλλο παρά χρώμα και μορφή, δηλαδή δύο φαινόμενα στην επιφάνεια, δύο μόνο ιδιότητες κάθε πράγματος. Η επιφάνεια, όμως, είναι παράγωγο μιας σειράς εσωτερικών διεργασιών που εξασφαλίζουν τη συνοχή του αντικειμένου και καθορίζουν τις εξωτερικές του ιδιότητες.

Ο καλλιτέχνης χρειάζεται να συλλάβει το αντικείμενο ως ένα διαρκώς εξελισσόμενο πράγμα, να συλλάβει την αδιάλειπτη κίνηση : ‘’Εμείς [οι οπαδοί της αναλυτικής μεθόδου] δεν ζωγραφίζουμε την επιφάνεια του προσώπου, το δέρμα, απεικονίζουμε μια διαδικασία’’ Έτσι, ο εικαστικός χώρος κατακερματίζεται σε πολλαπλά επίπεδα, απεικονίζοντας το ίδιο αντικείμενο από διαφορετικές γωνίες και σε διαφορετικές φάσεις κίνησης.

Κατά τη γνώμη του Φιλόνοφ, ο πίνακας έπρεπε να αναπτύσσεται από ένα σημείο, όπως ένας σπόρος που βλασταίνει. Ακριβώς χρησιμοποιώντας αυτή τη μέθοδο, κατασκευάζει μια εικόνα από ένα μόνο σημείο, δημιουργώντας πολυδιάστατες κρυσταλλικές εικόνες που γεμίζουν ολόκληρο τον πίνακα. Όλα αποτελούνται από άτομα και μόρια σε συνεχή κίνηση, μετατόπιση και αλλαγή.

Ο Φιλόνοφ ήθελε να κατανοήσει την ουσία του σύμπαντος και να αναλογιστεί τη σχέση μεταξύ ανθρώπου και κόσμου. Προσπάθησε με την τέχνη του να ανακαλύψει τα στοιχειώδη σωματίδια από τα οποία δημιουργείται ο κόσμος.

Αυτή την αναζήτηση αντανακλά ο πίνακας ‘’Πρώτη Συμφωνία του Σοστακόβιτς’’ [1935]. Στο έργο αυτό τα ανθρώπινα πρόσωπα, καθώς γυρίζουν, φαίνεται να γεννιούνται από την ίδια ύλη που τα περιβάλλει. Σμιλεμένα από μια δύναμη που στροβιλίζει τα πάντα, από τις ίδιες ποικιλόμορφες ψηφίδες του σύμπαντος κόσμου, από πολύχρωμα σωματίδια που, άλλοτε μοιάζουν με αστικό τοπίο, γεμάτο μικροσκοπικά σπιτάκια κι άλλοτε με τον χώρο του Σύμπαντος. Άλλες μορφές με αδρότερα χαρακτηριστικά, άλλες πιο εξαϋλωμένες, ημιδιαφανείς. Όλες θραύσματα σ’ έναν πολύπλοκο και πολυσύνθετο κόσμο. Στο ίδιο σύμπαν κι ο καλλιτέχνης αναλογίζεται το δικό του πεπρωμένο. Ένα από τα επαναλαμβανόμενα πρόσωπα, με παγωμένη περισυλλογή, είναι αυτοπροσωπογραφία του.

Το φως εδώ λειτουργεί ως κατηγορία του πνεύματος. Η μυστηριώδης λάμψη των ψηφίδων από μέσα είναι η δύναμη μιας διαρκούς δημιουργίας μιας σύνθετης εικόνας του κόσμου στην υλική και πνευματική του ενότητα.

Όνειρο του Πάβελ Φιλόνοφ ήταν το αιώνιο όνειρο της ανθρωπότητας. Η αρμονία και η παγκόσμια ευημερία.

Καλή χρονιά

Μερόπη

(Αγαπημένη Μερόπη, καλή χρονιά.)

Το pitsirikos.net χρειάζεται τη βοήθειά σου

Στήριξε οικονομικά το pitsirikos.net, αν θεωρείς πως καλό είναι να υπάρχουν στην Ελλάδα και κάποιες φωνές που δεν δουλεύουν για τον Μαρινάκη, τον Αλαφούζο, τον Σαββίδη και τα άλλα παιδιά, οπότε μπορεί να διαβάσεις ή να ακούσεις κάτι διαφορετικό από αυτό που συμφέρει τους ολιγάρχες. Οι τρόποι στήριξης εδώ.