Το μέλλον της διαλεκτικής

Πιτσιρίκο, φίλες και φίλοι του λόγου και της τέχνης, καλησπέρα,
Χτες ανέβασε ο Michael του VSauce άλλο ένα βίντεο, αξιοθαύμαστο και θαυμαστικό όπως πάντα.

Δείτε το βίντεο και μη διαβάσετε παρακάτω.

Το κείμενό μου θα μπορούσε να τελειώνει εδώ. Επειδή, όμως, μισή ώρα πυκνών αγγλικών δεν είναι για όλους, κι επειδή το αντικείμενο μ’ ενθουσιάζει τόσο, θα κάνω μία περίληψη. Θα μπορούσα να το πω ακόμα και προμόσιον, αλλά μάλλον μ’ εξυπηρετεί στο να το καταλάβω καλύτερα, παρά να το μοιραστώ με άλλους.

Ο Michael ξεκινά αναρωτώμενος πού βρίσκεται το μυαλό. Είναι στον εγκέφαλο; Ναι, με αυτόν θυμόμαστε και σχεδιάζουμε και υπολογίζουμε. Όμως, τα κάνουμε όλα αυτά και με τα ημερολόγια, και τα βιβλία, και τα κομπιουτεράκια, και με …άλλους ανθρώπους.

Επικοινωνούμε με άλλους ανθρώπους για να χρησιμοποιήσουμε τις δικές τους αναμνήσεις και δεξιότητες ως δικές μας. Ξεφεύγοντας από το αφηρημένο, συνεργαζόμαστε όλοι μαζί για να φτιάξουμε τον κόσμο γύρω μας, όπως τον θέλουμε ως ένα ενιαίο κοινωνικό σύνολο. Και ο τρόπος που το κάνουμε αυτό είναι η διαλεκτική.

Η διαλεκτική, δηλαδή η μέθοδος, ο τρόπος που επικοινωνούμε και συντονιζόμαστε μεταξύ μας, είναι το μέσο με το οποίο έχουμε κατακτήσει τέχνες και τεχνολογίες και έχουμε γίνει κύριοι του περιβάλλοντός μας. Χάρη στην διαλεκτική, το μέλλον του ανθρώπινου είδους μόνο φωτεινότερο μπορεί να είναι.

Αν και η βιολογική βάση της διαλεκτικής είναι ο εγκέφαλος που εξελίσσεται πολύ αργά, το προϊόν της επιταχύνεται διαρκώς. Είτε άυλο, είτε υλικό, κατακλύζει τον κόσμο. Συνήθως, το εκλαμβάνουμε ως “ανάπτυξη”, που αυξάνεται εκθετικά, χρόνο με το χρόνο, κάνοντας τον προηγούμενο αιώνα να φαντάζει αρχαίος ήδη.

Όμως, αυτή η ανάπτυξη -και η εξάρτηση από αυτήν- έχει επιφέρει συνέπειες που προς το παρόν είναι ανεξέλεγκτες. Ο Michael φέρνει ως παράδειγμα την κλιματική αλλαγή, που οφείλεται στην εξελικτική πορεία του ανθρώπου. Επιφέρει καταστροφές και δυστυχία, αλλά ο μόνος τρόπος που ξέρουμε για να τα διορθώσουμε είναι κι άλλη ανάπτυξη. Προφανώς, αυτό δεν θα δουλέψει.

Πώς μπορούμε λοιπόν να αναθεωρήσουμε;

Πώς μπορεί κάποιος να κοστολογήσει τις επιλογές ώστε αυτές να ζυγιστούν; Πώς μπορεί να συντονιστεί η συνεργασία μεταξύ τοπικών κοινωνιών, κρατών και της παγκοσμιοποιημένης ανθρωπότητας; Ειδικά όταν κανένας δεν έχει την πλήρη εικόνα και όταν παράγοντες όπως αξίες και έθιμα μπαίνουν στην εξίσωση; Πώς είναι δυνατόν να υπάρξει συνεργασία;

Ο Timothy Morton χαρακτήρισε ένα τόσο δύσκολο πρόβλημα, που σίγουρα ξεπερνά το άτομο ακόμα ίσως και τις δυνατότητες της ανθρωπότητας ως έχει σήμερα, αλλά και που είναι τόσο κατάφωρα άμεσο για όλους μας σήμερα, ως “υπεραντικείμενο” (hyperobject).

Εικάζεται ότι κάθε πολιτισμός που έχει φτάσει περίπου στο δικό μας εξελικτικό στάδιο -χωρίς να περιοριζόμαστε στη Γη- αντιμετωπίζει ένα τέτοιας κλίμακας πρόβλημα. Μάλιστα, αυτό το πρόβλημα λειτουργεί ως Εμπόδιο (Great Filter) στην χρονική πορεία των πολιτισμών, ο οποίοι καλούνται είτε να το υπερπηδήσουν είτε να εκλίψουν. Συχνά αποδίδεται η πλήρης απουσία σημάτων εξωγήινης ζωής στον ουρανό μας σε ένα τέτοιο Εμπόδιο, που κανένας από τους γείτονές μας δεν κατάφερε να ξεπεράσει.

Τι χρειάζεται για να καταφέρουμε να υπερπηδήσει η ανθρωπότητα ένα τέτοιο Εμπόδιο; Σίγουρα η διαλεκτική που μας έφερε ως εδώ μπορεί να το κάνει, σωστά; Σύμφωνα με τον Michael, ναι, αλλά όχι όπως νομίζουμε.

Μπορούμε να ανασκευάσουμε ότι η διαλεκτική είναι ο τρόπος που φτάνουμε σε συμπεράσματα, μέσα από την παρατήρηση και τη δικαιολόγηση. Όσο η ικανότητά μας αυτή ιστορικά βελτιωνόταν, εξελίχτηκε σε κλάδους όπως η λογική και τα μαθηματικά. Αν όμως η διαλεκτική έχει στόχο την αλήθεια και είναι ποιον του ανθρώπου, τότε γιατί δε συμφωνούμε όλοι σε όλα;

Ο λόγος δεν μπορεί να είναι γιατί οι άλλοι δεν συμπεριφέρονται λογικά, ενώ εμείς ναι. Απλούστατα γιατί ο κόσμος και τα μεγάλα προβλήματα που αντιμετωπίζουμε δεν είναι ασκήσεις λογικής.

Και το ανθρώπινο ον, αν και αρέσκεται στο να εξασκεί τη διαλεκτική του ικανότητα, δεν λειτουργεί με γνώμονα τη λογική.

Όντως, πολύ συχνά και τακτικά παρατηρούμε τους ανθρώπους να συμπεριφέρονται παράλογα, λες και είμαστε προγραμματισμένοι να το κάνουμε.

Συμπεριφορικά πειράματα έχουν επανειλημμένα επιδείξει ότι, αν κάποιος εξαπατηθεί ώστε να ενστερνιστεί επιλογές που δεν έκανε -π.χ. να διαλέξει ποιος είναι πιο όμορφος ανάμεσα σε δύο εικονιζόμενους-, τότε πολύ εύκολα, αμέσως θα βρει δικαιολογίες για να υποστηρίξει την θέση του.

Είμαστε φτιαγμένοι για να δικαιολογούμε τις επιλογές μας και το ανάποδο δεν ισχύει πάντα, ακόμα κι αν οι δικαιολογίες που παρουσιάζουμε δεν είναι πάντα λογικές.

Οι Hugo Mercier και Dan Sperber υποστηρίζουν ότι η διαλεκτική ως ικανότητα δεν εξελίχτηκε για να μας κάνει λογικούς, αλλά για να ενισχύσει τον κοινωνικό μας χαρακτήρα.

Όταν κάποιος διαλέγεται με τον εαυτό του, συνήθως υποπίπτει σε λάθη εξαιτίας προκαταλήψεων και ελαττωμάτων, ίσως όμως αυτό να εξυπηρετεί ένα σκοπό.

Τα λανθασμένα αυτά συμπεράσματα είναι εύκολο να τα δικαιολογήσει κανείς στον εαυτό του. Όμως, στο πλαίσιο μιας κοινωνικής ομάδας, αυτός που μπορεί να δικαιολογήσει καλύτερα τα συμπεράσματά του στους άλλους, θα καταφέρει να επηρεάσει την κίνηση όλης της ομάδας, συντονίζοντας τη δραστηριότητα και τους τρόπους για την επιβίωση.

Ακόμα κι αν οι λόγοι που θα παρουσιάσει δεν είναι αληθινοί, αρκεί να είναι αρκετά καλοί ώστε να γίνουν αποδεκτοί από τους υπόλοιπους.

Γι’ αυτό και οι δικαιολογίες είναι τόσο ισχυρές, όσο απαιτεί η περίσταση. Για το ίδιο συμπέρασμα, οι δικαιολογίες που παρουσιάζει κανείς είναι διαφορετικές ανάλογα με τον αντίλογο. Αλλιώς θα δικαιολογήσεις την επιλογή του γεύματός σου στο φίλο σου κι αλλιώς στο διαιτολόγο σου. Αυτό είναι αποδοτικό, αλλιώς θα έπρεπε να παραθέτουμε εξαντλητικά όλες τις πιθανές δικαιολογίες που μπορεί να κρύβονται πίσω από κάθε απόφαση.

Από την άλλη όμως αυτό σημαίνει πως οι δικαιολογίες γίνονται καλύτερες με τον ανταγωνισμό. Η διαλεκτική μιας ολόκληρης κοινωνίας γίνεται καλύτερη όσο οι συνομιλητές γίνονται πιο έμπειροι, απαιτητικοί και ανταγωνστικοί με τα επιχειρήματά τους. Αυτή είναι η πορεία σκέψης της κοινωνικής θεωρίας της διαλεκτικής.

Παράλληλα, αυτό συμβαδίζει με την παρατήρηση ότι τρόπος σκέψης μας φαίνεται να είναι φτιαγμένος να μας ωθεί σε συμπεράσματα που νομίζουμε από πριν πως είναι σωστά. Μας βάζει να εξετάζουμε εκείνα τα στοιχεία που συμφωνούν με το συμπέρασμά μας, ενώ αυτός που διαφωνεί μ’ εμάς εξετάζει τα αντίθετα.

Μοιράζοντας το φόρτο εργασίας της διαλεκτικής στο κοινωνικό σύνολο, όχι στο κάθε άτομο, αφήνοντας την κοινωνική λειτουργία της έντονης επιχειρηματολόγησης να ξεδιαλέξει τα ισχυρότερα (και πιθανόν ορθότερα) επιχειρήματα.

Το πλήθος θα συγκρατήσει μόνο τις ορθότερες αιτιολογήσεις, αφού θα είναι αυτές που στέκουν καλύτερα.

Όσο περνάνε τα χρόνια, όμως, οι κοινωνικές μας ομάδες χρησιμοποιούν όλο και λιγότερο τη διεργασία της διαλεκτικής. Ειδικά η παρουσία του ίντερνετ επιτρέπει τον κατακερματισμό του πλήθους σε υποομάδες με τα ίδια συμπεράσματα. Η επιχειρηματολόγηση δεν έχει αξία και ο ανταγωνισμός ιδεών ατροφεί. Δεν ερχόμαστε πλέον σε σύγκρουση με αντίθετες απόψεις.

Σαν να μην έφτανε αυτό, τα προβλήματα που πρέπει να αντιμετωπίσουμε έχουν αυξηθεί μαζί με την ισχύ μας ως ανθρώπινο είδος.

Η ειδοποιός διαφορά με το παρελθόν είναι ότι τα προβλήματα έχουν μεγαλώσει σε σοβαρότητα σε βαθμό να γίνονται απειλή για το είδος, ενώ παράλληλα οι συνέπειές τους δεν είναι αρκετά άμεσες ώστε η διόρθωσή τους να φαντάζει μονόδρομος.

Είναι εύκολο να παραδοθούμε και να περιμένουμε μία τεχνολογική λύση από ένα δισεκατομμυριούχο ή έναν ειδικό που βλέπει πιο μπροστά από τους περισσότερους.

Όμως, η ιστορία λέει πως η γνώμη των ατόμων αυτών πρέπει να αντιμετωπίσει όσο το δυνατόν περισσότερο ανταγωνισμό για να αποδείξει ότι είναι άξια να επικρατήσει.

Εδώ έγκειται και η υπέρβαση που πρέπει να κάνουμε ως είδος και να μην κάνουμε την εύκολη επιλογή.

Είναι εύκολο για έναν ηγέτη να προβάλλει δικαιολογίες για τις πράξεις του κοινού του και αντίστροφα για το κοινό αυτό να συνδιαλέγεται μόνο με έναν ηγέτη προδιατεθειμένο να συμφωνήσει μαζί του.

Είναι πιο δύσκολο για τον ηγέτη και το κοινωνικό σύνολο να συντονιστεί ένας διάλογος και να εξασφαλιστεί ο σωστός ανταγωνισμός ιδεών και η σωστή λειτουργία της διαλεκτικής με τον τρόπο για τον οποίο εξ’ αρχής προοριζόταν.

Ένας από τους τρόπους για να κινηθούμε προς την κατεύθυνση αυτή είναι η σύσταση ομάδων διαβούλευσης. Ο καθένας μπορεί να προσκαλείται ώστε να εκθέσει και να υπερασπίσει τις απόψεις του επιχειρηματολογώντας όπως μπορεί. Έτσι και εκτίθεται σε νέες απόψεις με τα αντίστοιχα επιχειρήματα, και συνηθίζει στην ίδια την πολυφωνία απόψεων.

Η προέκταση της δομής αυτής είναι η ανάθεση εξουσίας σε τυχαίες ομάδες, δηλαδή ο διορισμός σε μία βουλή με κλήρο. Έτσι η απόφαση για ένα σημαντικό θέμα θα βασίζεται σε μία άποψη που θα επικρατεί μέσα από ισχυρότερο ανταγωνισμό ιδεών.

Τα ινδάλματα δεν είναι σε θέση να λάβουν αποφάσεις και τα άτομα δεν είναι σε θέση να αναθέσουν τις αποφάσεις. Το πλήθος είναι αυτό που λαμβάνει την απόφαση.

O Michael κλείνει ισχυριζόμενος πως η ορθή εφαρμογή της συνδιαλλαγής και η χρήση της για την αντιμετώπιση υπεραντικειμένων είναι παρακαταθήκη για το μέλλον της ανθρωπότητας.

Το δικό μου σχόλιο στην παραπάνω θέση είναι ότι κάνει την αξίωση πως η “ορθότερη” απόφαση για το μέλλον του ανθρώπινου είδους θα προέλθει από το ίδιο το είδος ως σύνολο, παρά από ένα πεφωτισμένο μέλος του. Επειδή μόνο αυτό δούλεψε μέχρι τώρα, ως νόμος της φύσης.

Παλιότερα ίσως έβρισκα κάτι τέτοιο αστείο, είχα πολύ μεγάλη πίστη στην επίδραση της ιδιοφυΐας στην ιστορία της ανθρωπότητας. Σήμερα συμφωνώ με τον Michael, ίσως όμως για διαφορετικό λόγο από τον δικό του συλλογισμό: δεν ταυτίζω απαραίτητα την ορθότερη απόφαση με αυτήν που θα εξασφαλίσει το μέλλον του είδους, όμως πιστεύω πως η ορθότερη απόφαση είναι αυτή με την οποία όλοι θα είναι εξίσου ικανοποιημένοι.

Από την μουντή Ουτρέχτη με αγάπη

Γιώργος Ζ.

(Αγαπητέ Γιώργο, θα σταθώ στο ότι η ανθρώπινη συμπεριφορά δεν εξηγείται αποκλειστικά με τη λογική. Και οι “ορθές” αποφάσεις συγκρούονται με τα ατομικά συμφέροντα. Να είσαι καλά. Την αγάπη μου.)

Το pitsirikos.net χρειάζεται τη βοήθειά σου

Στήριξε οικονομικά το pitsirikos.net, αν θεωρείς πως καλό είναι να υπάρχουν στην Ελλάδα και κάποιες φωνές που δεν δουλεύουν για τον Μαρινάκη, τον Αλαφούζο, τον Σαββίδη και τα άλλα παιδιά, οπότε μπορεί να διαβάσεις ή να ακούσεις κάτι διαφορετικό από αυτό που συμφέρει τους ολιγάρχες. Οι τρόποι στήριξης εδώ.

H αναδημοσίευση των κειμένων του pitsirikos.net επιτρέπεται μόνο κατόπιν άδειας. Επικοινωνήστε στο pitsiriko@gmail.com.