Η ευθύνη του Γιώργου

Αγαπητέ Πιτσιρίκο, φίλες και φίλοι του λόγου και της τέχνης,
Άκουσα σήμερα τον Κώστα και το Νίκο να συζητούν με θέμα την ατομική ευθύνη. Ο Κώστας υποστήριζε ότι δεν μπορεί πρακτικά να καταλογιστεί ατομική ευθύνη σε καθεστώς ανελευθερίας, ο Νίκος ένιωθε ότι ευθύνη προκύπτει ακόμα και από τις προθέσεις κατά τ’ άλλα ανθρώπων αδύναμων να πράξουν.

Εγώ δεν το βλέπω καθόλου έτσι. Ούτε το ένα ασπάζομαι, ούτε το άλλο. Όταν κάποιος μιλάει για ατομική ευθύνη, εγώ φέρνω στο νου μου κάτι εντελώς διαφορετικό. Εξηγούμαι.

Νομίζω η κοντινότερη αναφορά από την οποία μπορώ να ξεκινήσω είναι ο Τόμας Χομπς. Εν αρχή ην η ελευθερία. Όλοι είναι ελεύθεροι, τα πάντα επιτρέπονται, τίποτα δεν απαγορεύεται. Ο καθένας είναι κύριος του εαυτού του και μπορεί να πράξει καταπώς ο ίδιος θεωρεί σωστό. Με ό,τι θετικό αυτό συνεπάγεται, όπως η αξιοποίηση του χρόνου όπως αυτός επιθυμεί και την διαμόρφωση των διαπροσωπικών σχέσεων όπως τον βολεύουν.

Αυτό βέβαια δεν είναι και τόσο ειδυλλιακό, κρύβει θανάσιμα προβλήματα. Τίποτα δεν δεσμεύει τον διπλανό σου να προβεί σε πράξεις βίας εναντίον σου. Δεν υπάρχει κάποια ηθική να τον εμποδίσει να σου κλέψει το φαγητό σου. Δεν υπάρχει κάποια ανώτερη δύναμη να τον αποτρέψει από το να σε σκοτώσει για να πάρει τα υπάρχοντά σου.

Αυτή η κατάσταση είναι προβληματική, για πολλούς λόγους. Κατ’ αρχάς είναι επισφαλής για το άτομο και την επιβίωσή του, όλοι είναι εχθροί όλων. Δεν μιλάμε απλώς για ένα δίκαιο του ισχυροτέρου, αλλά για μία κατάσταση πλήρους κινδύνου, όπου δεν μπορεί κανείς να κοιμηθεί ποτέ, γιατί θα πέσει θύμα των επιθυμιών των άλλων. Όσο η απόλυτη ελευθερία δίνει χώρο για το απόλυτο, αλτρουιστικό καλό, τόσο επιτρέπει και την απόλυτη βία. Και εξ’ αιτίας της φύσης της ύπαρξής μας, μπορεί να απολαμβάνουμε το καλό πολλές φορές, αλλά αρκεί μία στιγμή βίας για να μας αφανίσει. Εξάλλου, κανείς δεν πρόκειται να επενδύσει χρόνο και κόπο, εκμεταλλευόμενος την ανθρώπινη ευφυΐα του ώστε να σχεδιάσει για το μέλλον, όταν είναι βέβαιο πως κάποιος άλλος σύντομα θα κλέψει τους καρπούς των προσπαθειών του.

Πολύ νωρίς λοιπόν, ακόμα και πριν μπορέσουμε να αποκαλεστούμε “άνθρωποι”, αναζητήσαμε κάτι πιο πρακτικό από την κατάσταση αυτή. Και ανακαλύψαμε ότι μπορούμε να κάνουμε το εξής κόλπο: Πολλά άτομα μαζί μπορούν να συμφωνήσουν να απαρνηθούν ένα μέρος της απόλυτης ατομικής τους ελευθερίας (όχι απαραίτητα το ίδιο μέρος για τον καθένα) και να το παραχωρήσουν ώστε να δημιουργηθεί μία “αρχή”, μία “ισχύς” ή μία “βία” εκτός του ατόμου τους. Μέρος της συμφωνίας είναι αυτή η αρχή να τους δίνει ως εγγυημένο αντάλλαγμα για την χαμένη τους ελευθερία κάτι άλλο, που επιθυμούν. Ο κοινά αποδεκτός όρος για τέτοιου είδους συμφωνίες είναι το “κοινωνικό συμβόλαιο”.

Κατά τη γνώμη μου, δεν είναι απαραίτητο τα άτομα να μοιράζονται μία κοινή αξία που να λειτουργεί ως βάση της μεταξύ τους συνεννόησης. Ο καθένας μπορεί να εισέρχεται στο συμβόλαιο για τους δικούς τους λόγους. Συνήθως, πρόκειται για την εγκαθίδρυση συνθηκών διαβίωσης πιο εύκολων, πιο βολικών. Για εγγυήσεις εσωτερικά στο σύνολο για την προστασία της ζωής ή την εξασφάλιση τροφής. Ίσως ακόμα και για πλαίσια συνεργασίας.

Όμως, οπωσδήποτε όλα τα άτομα αναγνωρίζουν την συγκεκριμένη “αρχή” η οποία επιτελεί μία βασική λειτουργία. Ορίζει ως παράγοντας εξωτερικός του ατόμου όλα εκείνα τα θέματα που αφορούν εκείνες της ελευθερίες που παραχωρήθηκαν για τη σύναψη του συμβολαίου. Το πιο κλασικό παράδειγμα για μένα είναι αυτό όπου τα άτομα απαρνούνται την ελευθερία τους να ασκήσουν βία και την παραδίδουν σε ένα σώμα ασφαλείας. Ως κατασκεύασμα κοινωνικό, η αρχή ρυθμίζει τη συμπεριφορά όλων των μελών της ομάδας σε μικρό ή μεγάλο βαθμό. Τυπικές ενσαρκώσεις της είναι η ιδεολογία, η οικονομία, το κράτος.

Δεν θεωρώ ότι είναι λειτουργία της αρχής η “αστυνόμευση” του συμβολαίου, ώστε μέλος της ομάδας να μην μπορεί να το παραβεί. Όταν ένα μέλος επανακτά μέρος ή όλη την ελευθερία που εκχώρησε αυτό γίνεται οφθαλμοφανές και είναι πρακτικά ταμπού. Το (άτομο πλέον) τίθεται αυτόματα εκτός της ομάδας και της προστασίας που παρέχει. Είναι ξένο σώμα προς αυτήν και είναι ζήτημα της ιδεολογίας της ομάδας πώς θα του συμπεριφερθεί. Μπορεί να το σκοτώσει για να του πάρει τα υπάρχοντά του, μπορεί απλά να το διώξει, αν μέρος της ιδεολογίας της ομάδας είναι η προστασία της ανθρώπινης ζωής.

Προφανώς, η σύναψη ενός κοινωνικού συμβολαίου είναι πιο σωματικά ξεκούραστη λύση για το άτομο και αυτή που συντελεί πολλαπλασιαστικά στην προσπάθεια για επιβίωση και ευημερία. Η συλλογική προσπάθεια δέκα μελών αποφέρει πάντα περισσότερους καρπούς από την ατομική προσπάθεια δέκα ατόμων.

Μετά από αυτή τη μεγάλη εισαγωγή, έρχομαι να δώσω τον ορισμό μου για την ατομική ευθύνη. Πρόκειται για την ικανότητα του μέλους να εποπτεύει τη σχέση του με την αρχή, ώστε να επαληθεύσει αν όντως παίρνει τα ανταλλάγματα που αυτή του υποσχέθηκε. Δεν είναι ευθύνη της αρχής να βεβαιώσει πως οι όροι του συμβολαίου τηρούνται εκ μέρους της. Η αρχή ενδιαφέρεται μόνο για την τήρηση ή μη των όρων του συμβολαίου από την πλευρά του ατόμου.

Ένας τέτοιος ορισμός για την ατομική ευθύνη αντικαθιστά την κοινωνία από το θεμέλιο της κοινωνικής ζωής. Η συνδιαλλαγή δεν ξεκινάει θεωρώντας δεδομένη την κοινωνική φύση του ατόμου, το οποίο θα προσπαθεί ίσως να μεταβάλλει την κοινωνία, ποτέ όμως να την καταστρέψει. Αντ’ αυτού βάζει ως προϋπόθεση τους όρους του κοινωνικού συμβολαίου, οι οποίοι αν σπάσουν από οποιαδήποτε πλευρά, τότε το συμβόλαιο καθίσταται άκυρο (αν και πιθανότατα τα μέλη θα θελήσουν να συνάψουν ένα άλλο).

Κατ’ επέκταση λοιπόν η ατομική ευθύνη του καθενός μας έγκειται στο να προστατέψουμε τα οφέλη που αποκομίζουμε από το συμβόλαιο, ενώ σε περίπτωση που αυτά χαθούν να ζητήσουμε να επιστραφούν ή να το σπάσουμε.

Στο σημείο αυτό τίθεται βέβαια το ζήτημα του προσδιορισμού των όρων του συμβολαίου. Φυσικά, όταν γεννηθήκαμε δεν μας ζήτησε κανείς την υπογραφή μας για να αποκαλεστούμε πολίτες του κράτους. Σε πολλές περιπτώσεις η ένταξη σε ένα σύνολο είναι αυτόματη. Ακόμα, κάποια συμβόλαια είναι άγραφα, όπως οι άγραφοι κανόνες συμπεριφοράς μιας μικροκοινωνίας. Κάποια είναι όντως έγγραφα, για παράδειγμα τα συντάγματα των χωρών. Και στις δυο περιπτώσεις όμως είναι ο καθένας αποκλειστικά υπεύθυνος για την γνώση των όρων των συμβολαίων. Πρέπει να τους ξέρει καλά, ώστε να αντιλαμβάνεται πότε παραβιάζονται. Είναι αποκλειστικά υπεύθυνος για την εκπαίδευσή του και την ενημέρωσή του επί του θέματος.

Κατ’ αντιστοιχία είναι υπεύθυνος για την ορθή συμπεριφορά του εντός των κανόνων του συμβολαίου αλλά και την αναγνώριση των δεινών που υποφέρει όταν δεν του αποδίδονται τα οφειλόμενά του από την ομάδα. Η ευθύνη έτσι επεκτείνεται στη γνώση και την κατανόηση του περιβάλλοντός στο οποίο κανείς λειτουργεί, ώστε να γίνεται ξεκάθαρο εάν το άτομο τηρεί τους όρους του συμβολαίου. Δράσεις που γίνονται υπό καθεστώς άγνοιας είναι ανεύθυνες και επικίνδυνες, γιατί μπορεί εντέλει να οδηγήσουν στην παράβαση των κανόνων του συμβολαίου και το σπάσιμό του. Για παράδειγμα, εάν δεν γνωρίζω πώς δουλεύει το αυτοκίνητο, το βενζινάδικο και η βενζίνη και γίνω υπαίτιος θανάσιμου ατυχήματος, απλουστευτικά θα έχω παραβεί τους όρους του συμβολαίου. Στο παράδειγμα αυτό, ακόμα και εν αγνοία μου, έχω την ευθύνη για την τήρηση του κοινωνικού συμβολαίου, στο εδάφιο που αφορά στην προστασία της ανθρώπινης ζωής. Ακόμη και άθελά μου, θα προκαλέσω επιπτώσεις στον εαυτό μου.

Σε δεύτερο στάδιο, επειδή η σύγχρονη κοινωνία είναι περίπλοκη, είναι δύσκολο να έχουμε πλήρη κατανόηση των εσωτερικών της μηχανισμών και όλων των λεπτομερειών και επιτευγμάτων της. Αντί να παραλύσουμε από τον δισταγμό μήπως παραβούμε άθελά μας το συμβόλαιο, αναγνωρίσαμε άτομα εξειδικευμένα σε τομείς γνώσης και τους αναθέσαμε να μας ενημερώνουν για τις σωστές πρακτικές, σε ό,τι αφορά τους τομείς αυτούς και το κοινωνικό συμβόλαιο. Αλλά και να πράττουν εξ’ ονόματός μας. Πρόκειται δηλαδή για ένα δευτεροβάθμιο συμβόλαιο (so meta), που αφαιρεί κι άλλη ελευθερία από τα μέλη και την εναποθέτει σε εξειδικευμένα άτομα. Και για τη σύναψη του δεύτερου συμβολαίου απαιτείται η εμπιστοσύνη ότι οι όροι του θα τηρηθούν ενώ η ατομική ευθύνη έγκειται στην αστυνόμευση των όρων του.

Φτάνουμε έτσι στο ζήτημα του τι πρέπει να γίνει όταν ένα από τα δύο μέλη (το άτομο ή η αρχή) δεν τηρούν τους όρους του συμβολαίου. Εστιάζοντας στην περίπτωση όπου η αρχή δεν αποδίδει τα οφειλόμενα στο άτομο (που είναι και η πιο ενδιαφέρουσα για τους παρόντες αναγνώστες), συνήθως αυτό γίνεται μερικώς, όπου ένα μόνο μικρό κομμάτι των απολαβών παρακρατείται. Λιγότερες χρηματικές απολαβές, λιγότεροι πόροι, λιγότερη ατομική ελευθερία. Το συμβόλαιο έχει de facto σπάσει.

Τότε η ατομική ευθύνη καλεί αυτόν που αδικείται να αποφασίσει: Θέλει να συμβιβαστεί με τους νέους όρους του συμβολαίου; Μπορεί να υπάρχουν σοβαροί λόγοι για την αλλαγή αυτή. Εάν μια αναπάντεχη φυσική καταστροφή καταστρέψει την αγροτική παραγωγή, τότε η αρχή μπορεί όντως να μην είναι σε θέση να θρέψει τα μέλη. Μπορεί όμως η αρχή να άλλαξε τους όρους υστερόβουλα.

Σε κάθε περίπτωση, το άτομο πρέπει να ζυγίσει τα υπέρ και τα κατά της σύναψης ενός νέου συμβολαίου. Εάν αρνηθεί να συνάψει νέο συμβόλαιο, θα τεθεί εκτός νόμου και θα υποστεί συνήθως μία τιμωρία. Είναι η τιμωρία αυτή μεγαλύτερη από τις εναπομείνουσες απολαβές; Ένα καθημερινό παράδειγμα όπου συνήθως το άτομο προτιμά να σιωπήσει, πρακτικά ανανεώνοντας αυτόματα το συμβόλαιο, είναι όταν αυξάνονται οι φορολογικοί συντελεστές. Στην πλειονότητα των περιπτώσεων (όχι όμως στο 100%), αν και η οικονομική μας ελευθερία περιορίζεται, δεν αποζητάμε τη μη σύναψη νέου συμβολαίου γιατί προτιμάμε να ζούμε λίγο φτωχότεροι εντός της κοινωνίας παρά πλήρως ελεύθεροι και πλήρως ευάλωτοι.

Σε άλλες όμως περιπτώσεις, η ζυγαριά κλίνει σαφώς προς το σπάσιμο του συμβολαίου. Ένας σκλάβος σε ορυχεία είναι μάλλον βέβαιο πως θα πεθάνει, οπότε καταλήγει να αρνηθεί την εξουσία του δεσμωτή του. Αυτό τον θέτει εκτός κοινωνίας, αλλά οι όροι του κοινωνικού του συμβολαίου ήταν μάλλον ασύμφοροι εξ’ αρχής.

Μία γυναίκα στη Σαουδική Αραβία έχει την ατομική ευθύνη να αποφασίσει εάν τη συμφέρει να είναι πολίτης δεύτερης κατηγορίας ή εάν είναι προτιμότερο, με βάση τα προσωπικά της κριτήρια, να απαρνηθεί τους νόμους της χώρας της, με ό,τι αυτό συνεπάγεται.

Ο κάτοικος ενός πλανήτη που περνά φάση ανθρωπογενούς κλιματικής αλλαγής έχει ατομική ευθύνη να ενημερωθεί για τις επιπτώσεις της, να κατανοήσει πότε και πώς θα επηρεαστεί ο ίδιος και εάν το θεωρεί συμφέρον, να σκίσει το κοινωνικό συμβόλαιο με τον παγκοσμιοποιημένο καπιταλισμό και να απαιτήσει ένα σύστημα που θα του προσφέρει ένα πιο υγιές και ασφαλές μέλλον.

Και σε τελική ανάλυση, εάν οι αδικίες που γίνονται από την αρχή σε βάρος του καθενός μας είναι μεγέθους ζωής ή θανάτου, τότε λογικά και οι αντιδράσεις έχει νόημα να κλιμακωθούν σε αντίστοιχα επίπεδα, με δράσεις που βάζουν σε κίνδυνο τη ζωή του ατόμου.

Ας αποφασίσει ο καθένας ποια είναι η έσχατη αδικία από την αρχή προς τον εαυτό του και να αντισταθεί σε αυτή ανάλογα.

Κλείνοντας, ας αναφέρω ενδεικτικά κάποια τρωτά σημεία της θεώρησης αυτής.

Πρώτον, η βάση της ατομικής ευθύνης και προϋπόθεση της ευημερίας του ατόμου είναι η ενημέρωση. Το άτομο πρέπει να είναι όσο το δυνατόν καλύτερα ενήμερο για όλα τα θέματα που το αφορούν. Να ξέρει απ’ έξω το κοινωνικό συμβόλαιο και να διαφυλάττει τους όρους που το ευνοούν. Κάτι τέτοιο όμως είναι πραγματικά δύσκολο. Ειδικά στις σύγχρονες, τεράστιες και πολύπλοκες κοινωνίες είναι ένα καθήκον που απαιτεί πολλή προσπάθεια, τόση που πολλοί άνθρωποι είναι ανίκανοι να φέρουν σε πέρας.

Το άλλο σημείο αντιλόγου που μπορεί να παραθέσει κανείς έχει να κάνει με τον διαχωρισμό των εξουσιών. Εάν υπάρχει πραγματικός διαχωρισμός εξουσιών, τότε η μία εξουσία μπορεί να διαφυλάττει τους όρους του κοινωνικού συμβολαίου προς όφελος του ατόμου απέναντι στην κατάχρηση από μία άλλη εξουσία. Αν και δεν έχω να αντιτάξω αυτή τη στιγμή κάποιο αντεπιχείρημα, από την εμπειρία μου δεν βλέπω πώς ένα τέτοιο σύστημα μπορεί να διατηρηθεί εσαεί.

Όταν ακούω για την ατομική ευθύνη λοιπόν, εγώ σκέφτομαι όλα τα παραπάνω. Αυτός τουλάχιστον είναι ο ορισμός που δίνω εγώ και που τα τελευταία δέκα χρόνια με έχει εξυπηρετήσει, γιατί έχει κάνει ξεκάθαρη τη σχέση μου με την αρχή και τους λόγους για τους οποίους οι όροι της σχέσης αυτής είναι όπως είναι.

Με πολλή αγάπη από τη φθινοπωρινή Ουτρέχτη, Γιώργος

(Φίλε Γιώργο, ωραία η συζήτηση που κάνουμε για την ατομική ευθύνη. Βέβαια, ως Έλληνες, ξέρουμε καλά πως ζούμε σε μια χώρα -εμείς, όχι εσύ- που χρεοκόπησε πριν από έντεκα χρόνια και δεν αποδόθηκε ευθύνη σε κανένα πολιτικό για την χρεοκοπία της. Οπότε, δυσκολεύει κάπως και γίνεται πιο περίπλοκο το θέμα της ατομικής ευθύνης των πολιτών. Γιώργο, συζητάμε για την ατομική ευθύνη και με την Αναστασία στο podcast που θα ανεβάσω στο μπλογκ μετά το κείμενό σου. Να είσαι καλά. Την αγάπη μου.)

Το pitsirikos.net χρειάζεται τη βοήθειά σου

Στήριξε οικονομικά το pitsirikos.net, αν θεωρείς πως καλό είναι να υπάρχουν στην Ελλάδα και κάποιες φωνές που δεν δουλεύουν για τον Μαρινάκη, τον Αλαφούζο, τον Σαββίδη και τα άλλα παιδιά, οπότε μπορεί να διαβάσεις ή να ακούσεις κάτι διαφορετικό από αυτό που συμφέρει τους ολιγάρχες. Οι τρόποι στήριξης εδώ.

H αναδημοσίευση των κειμένων του pitsirikos.net επιτρέπεται μόνο κατόπιν άδειας. Επικοινωνήστε στο pitsiriko@gmail.com.