Δράμα για γέλια
Πιτσιρίκο μου, φίλες και φίλοι του blog, καλησπέρα!
Κάνω κάποιες σκέψεις με αφορμή μια παράσταση που είδα χθες. Θα ήμουν ευγνώμων στον εθνικό μας ψυχίατρο, τον Βασίλη, αν σχολίαζε το φαινόμενο αυτο σε κάποιο podcast που θα απολαύσουμε μεταξύ σας στο μέλλον, γιατί οι γνώσεις μου είναι περιορισμένες σε τομείς ψυχοθεραπείας και κοινωνιολογίας μιας και είμαι ακόμα προπτυχιακός φοιτητής. Παρ’ όλα αυτά, έκανα μια προσπάθεια να το ερμηνεύσω.
Χθες το βράδυ λοιπόν βρέθηκα στο θέατρο για να παρακολουθήσω την “Πόρvη από πάνω”. Ένας μονόλογος μιας απελπισμένης χήρας που μας αφηγείται πώς έχασε τα πάντα στη ζωή της, βρίσκει όμως τον εαυτό της. Ένα καθαρό δράμα που δεν αφήνει περιθώρια για παρερμηνείες. Κι όμως, βίωσα κάτι που με άφησε με μια πικρή γεύση και έναν έντονο προβληματισμό.
Σε στιγμές κορύφωσης, εκεί που η ηθοποιός ξεστόμιζε κάποιες βρισιές -όχι ως αστεία, αλλά ως κραυγές απόγνωσης και πόνου- η αίθουσα ξέσπαγε σε γέλια κάθε φορά. Εγώ ένιωσα έναν κόμπο στο στομάχι, μια βαθιά συγκίνηση για τη γυναίκα που αναθεωρεί και εξιστορεί όλα όσα έχασε μαζί με την αξιοπρέπεια και τον εαυτό της. Οι γύρω μου, όμως, γελούσαν· βασικά δεν γελούσαν αλλά ξεκαρδιζόντουσαν επίμονα. Γιατί συμβαίνει αυτό; Είναι όντως ο κόσμος τόσο ρηχός ή συμβαίνει κάτι βαθύτερο; Σκέφτηκα, ας δώσω μια ευκαιρία.
Προσπαθώντας να αναλύσω αυτό που είδα, συνειδητοποίησα ότι το φαινόμενο σίγουρα έχει πολλές όψεις.
Καταρχάς, υπάρχει η βιολογική πλευρά. Ένα καλό δράμα χτίζει μια τεράστια εσωτερική πίεση. Για πολλούς, το γέλιο λειτουργεί ως βαλβίδα αποσυμπίεσης (Relief Theory). Δεν γελούν επειδή κάτι είναι αστείο, αλλά επειδή το νευρικό τους σύστημα δεν αντέχει την ένταση και χρειάζεται μια άμεση εκτόνωση. Είναι ένας μηχανισμός άμυνας. Όταν η αλήθεια επί σκηνής γίνεται άβολη ή σκληρή, το νευρικό γέλιο επιστρατεύεται για να μας προστατεύσει από το να νιώσουμε τον πόνο του άλλου.
Έπειτα, είναι το στοιχείο του αιφνιδιασμού. Μια βρισιά μέσα σε μια δραματική συνθήκη δημιουργεί μια απότομη αντίφαση (Incongruity). Ο εγκέφαλος, μπροστά στο αναπάντεχο, συχνά αντιδρά με ένα αντανακλαστικό γέλιο, απλώς και μόνο επειδή η προσδοκία του έσπασε απότομα.
Μέχρι εδώ το καταλαβαίνω και το κατανοώ.
Εδώ όμως μπαίνει και η κοινωνική διάσταση της εποχής μας. Έχουμε εκπαιδευτεί από την τηλεόραση και το tiktok στο λεγόμενο comic relief. Έχουμε συνηθίσει ακόμα και στις πιο τραγικές στιγμές να περιμένουμε μια ατάκα που θα ελαφρύνει το κλίμα. Παράλληλα, ζούμε στην εποχή της ειρωνείας και των memes. Τα πάντα φιλτράρονται μέσα από έναν κυνισμό που μας εμποδίζει να μείνουμε στη δυσφορία και στην ειλικρίνεια. Το να πάρεις κάτι στα σοβαρά φαντάζει σχεδόν παλιομοδίτικο, οπότε το γέλιο γίνεται η εύκολη απόδραση.
Ίσως, όμως, το πιο ανησυχητικό κομμάτι είναι το κίνητρο της παρουσίας μας εκεί. Ζούμε στην εποχή του Sold Out. Αναρωτιέμαι ειλικρινά: μήπως οι θεατές που αντιδρούν με αυτόν τον τρόπο είναι τελικά οι άνθρωποι του sold out; Μήπως πάσχουν από το περιβόητο FOMO, αυτόν τον σύγχρονο φόβο μήπως μείνουν εκτός από οτιδήποτε αποτελεί τάση; Πολλοί πηγαίνουν σε μια παράσταση όχι γιατί αναζητούν την ψυχαγωγία (με την πραγματική έννοια της αγωγής της ψυχής), αλλά γιατί πρέπει να είναι εκεί. Πάνε για να πουν ότι πήγαν, για να κάνουν ένα check-in, για να μην χάσουν το γεγονός που συζητιέται.
Όταν πηγαίνεις κάπου μόνο και μόνο για την κοινωνική επιβεβαίωση, παραμένεις ένας επιφανειακός παρατηρητής. Δεν έχεις κατεβάσει τις άμυνές σου, δεν έχεις προετοιμαστεί να συδνεθείς με το τραύμα που εκτίθεται στη σκηνή. Έτσι, καταλήγεις να αντιδράς σαν την αγέλη (Social Contagion): αν γελάσει ένας από αμηχανία, ακολουθούν και οι υπόλοιποι, μετατρέποντας το δράμα σε κωμωδία για να μην χρειαστεί να αναμετρηθούν με τον εαυτό τους.
Το δράμα είναι ψυχαγωγία. Αλλά είναι μια ψυχαγωγία που απαιτεί κόπο και θάρρος. Απαιτεί να αντέξεις να συγκινηθείς, να πονέσεις και να μείνεις στη σιωπή. Το να γελάς με την πρώτη ευκαιρία για να διώξεις την αμηχανία σου είναι, τελικά, μια δήλωση πνευματικής φτώχειας.
Ενώ τρελαίνομαι για θέατρο, έχει αρχίσει να με επηρεάζει ο περίγυρος τόσο που αρχίζω να μπερδεύομαι αν μ’αρέσει τελικά ή όχι.
Να πάτε πάντως να την δείτε την παράσταση, αξίζει…με παρωπίδες…σε κάποια επαρχία περιοδεία!
Αυτά είχα να πω!
Τα φιλιά μου,
Αλέξανδρος
Υ.Γ. Τώρα που το σκέφτομαι, αυτό το περίεργο συναίσθημα ξεκίνησε πριν 3-4 χρόνια. Είχα πάει να ακούσω την Καρυοφυλλιά Καραμπέτη με τον Μανώλη Μητσιά. Όταν ανακοίνωσαν από το μικρόφωνο ότι θα ερμηνεύσουν τη Χοντρομπαλού, κάποιοι από το κοινό ξέσπασαν ξαφνικά σε γέλια. Ένιωσα φοβερή αμηχανία. Το έχω πάθει όμως και εγώ με το Χριστόφορο, βέβαια, όπου εκεί γελούσα πολύ αλλά παράλληλα είχα πολλά πολλά νεύρα.
(Αγαπητέ Αλέξανδρε, δεν είναι σπάνιο στην ίδια σκηνή του θεατρικού έργου ένας άνθρωπος να γελάει και ο διπλανός του να κλαίει. Το έχω δει να συμβαίνει πάρα πολύ συχνά. Όπως ακριβώς συμβαίνει και στη ζωή. Φαντάζεσαι όλοι οι άνθρωποι να γελούσαν ή να συγκινούνταν με τα ίδια πράγματα; Και βέβαια, το ένα συναίσθημα δεν αποκλείει το άλλο. Επίσης, πολλά κλασικά θεατρικά έργα θεωρούνται δράματα, αν και οι συγγραφείς που τα έγραψαν τα θεωρούσαν κωμωδίες. Πάντως, η ζωή είναι κωμωδία. Παίζεται πάντα σοβαρά. Να είσαι καλά. Την αγάπη μου.)
Το pitsirikos.net χρειάζεται τη βοήθειά σου
Στήριξε οικονομικά το pitsirikos.net, αν θεωρείς πως καλό είναι να υπάρχουν στην Ελλάδα και κάποιες φωνές που δεν δουλεύουν για τον Μαρινάκη, τον Αλαφούζο, τον Σαββίδη και τα άλλα παιδιά, οπότε μπορεί να διαβάσεις ή να ακούσεις κάτι διαφορετικό από αυτό που συμφέρει τους ολιγάρχες. Οι τρόποι στήριξης εδώ.