Η τυραννία του ανελεύθερου χρόνου
Αγαπημένε μου Πιτσιρίκο,
Για χιλιάδες χρόνια, το προνόμιο του ελεύθερου χρόνου και της ανάπαυσης ήταν προνόμιο μιας μικρής μειοψηφίας της ανθρωπότητας το οποίο βασιζόταν αποκλειστικά στην εξαθλιωμένη σκλαβιά εκατομμυρίων ανθρώπων, διαμέσου της βίας και του φυσικού καταναγκασμού.
Όταν η σκλαβιά θεωρήθηκε επιτέλους ανήθικη, το σύστημα αυτό αντικαταστάθηκε από το σύστημα της μισθωτής εργασίας, το σύστημα που βιώνουμε ακόμα και σήμερα.
Είναι λογικό, ένα τέτοιο σύστημα το οποίο έχει διαρκέσει για χιλιάδες χρόνια, να έχει αφήσει ένα βαθύ αποτύπωμα τόσο στην ψυχολογία των ανθρώπων όσο και στις απόψεις τους, πράγμα που το κάνει εξαιρετικά δύσκολο να ξεριζωθεί από το κοινωνικό συνειδητό.
Η διαιώνιση του συστήματος αυτού είναι πανεύκολη, αφού δεν χρειάζεται τίποτα περισσότερο από την υιοθέτηση των αρχών των προηγούμενων γενεών. Απλώς, να συνεχίσουμε να ζούμε όπως ζούσαν οι προηγούμενοι από εμάς.
Ένα μεγάλο μέρος αυτών που θεωρούμε αυτονόητα σχετικά με το πόσο επιθυμητή είναι η δουλειά, είναι αποτέλεσμα αυτού του συστήματος το οποίο επειδή ακριβώς είναι προ-βιομηχανικό, είναι ακατάλληλο να αποτελέσει βάση της οργάνωσης για τις κοινωνίες μας στην εποχή του αυτοματισμού, της ρομποτικής και της τεχνητής νοημοσύνης.
Τα πράγματα έχουν αλλάξει, και εμείς κάνουμε λες και ζούμε στην εποχή του Ντίκενς.
Οι τεχνολογίες αυτές, για πρώτη φορά στην ιστορία της ανθρωπότητας, μας δίνουν τη δυνατότητα να οργανώσουμε μια κοινωνία όπου ο ελεύθερος χρόνος δεν θα είναι πλέον προνόμιο των λίγων, αλλά δικαίωμα το οποίο θα είναι ισότιμα διαμοιρασμένο σε όλους.
Ο ελεύθερος χρόνος και η ανάπαυση ήταν πάντοτε οι θεμελιώδεις λίθοι του πολιτισμού.
Το γεγονός, όμως, ότι ο ελεύθερος χρόνος των λίγων που παρήγαγαν τον πολιτισμό αυτό ήταν δυνατός μέσω της δουλειάς των πολλών, δεν σημαίνει ότι η δουλειά είναι κάτι πολύτιμο, αλλά ότι ο ελεύθερος χρόνος είναι κάτι το τρομερά επιθυμητό και αναγκαίο.
Την σήμερον ημέρα, η τεχνολογική ανεξαρτησία και υπεροχή μας δίνει τη δυνατότητα να μοιράσουμε αυτό το επιθυμητό προνόμιο που λέγεται ελεύθερος χρόνος, χωρίς να θυσιάσουμε τον πολιτισμό.
Ας τα πάρουμε όμως από την αρχή.
Κατ΄αρχάς, τι είναι η δουλειά;
Υπάρχουν δύο είδη δουλειάς, η πρώτη αφορά τη μετατροπή της ύλης και της πληροφορίας και περιλαμβάνει σχεδόν το σύνολο όλων των επαγγελμάτων, από τον εργαζόμενο σε ένα ορυχείο, από τον αγρότη, τον βιομηχανικό εργάτη, μέχρι τον σερβιτόρο, τον λογιστή, τον ακαδημαϊκό ερευνητή, τον γιατρό και τον προγραμματιστή, και πολλά άλλα επαγγέλματα που θα ήταν ανούσιο να απαριθμήσω.
Το δεύτερο είδος δουλειάς, το οποίο αφορά μόνο μία μικρή μειοψηφία ανθρώπων, είναι το να λες στους άλλους τι να κάνουν. Είναι νέοι, ωραίοι, συνήθως λευκοί και συνήθως άντρες.
Το πρώτο είδος δουλειάς, για το μεγαλύτερο κομμάτι των εργαζομένων, αφορά δουλειά η οποία δεν είναι διόλου ευχάριστη και παράλληλα πληρώνεται πολύ άσχημα. Μόνο μία μικρή μερίδα των εργαζομένων σε εξειδικευμένες θέσεις εργασίας πληρώνεται αξιοπρεπώς, αν και σπανίως η δουλειά αυτή είναι ευχάριστη για αυτούς. Είναι, άλλωστε κάτι, εξαιρετικά σπάνιο μεταξύ των εργαζομένων, το να αγαπούν αυτό που κάνουν.
Από την άλλη, η εργασία του να λες στους άλλους τι να κάνουν είναι συνήθως η πιο καλοπληρωμένη και η πιο ευχάριστη· μάλιστα, ένα κύριο χαρακτηριστικό αυτής σε αντίθεση με την πρώτη, είναι ότι, ενώ η δουλειά που έχει να κάνει με τη μετατροπή της ύλης και της πληροφορίας έχει αρχή, μέση, και τέλος, το δεύτερο είδος δουλειάς, που έχει να κάνει με το να λες στους άλλους τι να κάνουν, δεν τελειώνει ποτέ.
Σε αυτό το δεύτερο είδος δουλειάς ασχολούνται και άνθρωποι οι οποίοι, αν και δεν λένε στους άλλους τι να κάνουν, δουλειά τους είναι το να συμβουλεύουν αυτούς που λένε στους άλλους τι να κάνουν.
Όταν δύο οργανωμένες ομάδες τέτοιων συμβούλων δίνουν εκ διαμέτρου αντίθετες συμβουλές, αυτό ονομάζεται πολιτική. Και η ικανότητα αυτών των ανθρώπων να συμβουλεύουν τους άλλους για το τι να κάνουν, δεν είναι αποτέλεσμα κάποιας εξειδικευμένης γνώσης που κατέχουν, αλλά αποτέλεσμα της τέχνης της πειθούς μέσω του προφορικού και γραπτού λόγου, δηλαδή, της διαφήμισης.
Αλλά στην Ευρώπη, τις ΗΠΑ, και πιο πρόσφατα στον αναπτυσσόμενο κόσμο, υπάρχει και μία τρίτη κατηγορία ανθρώπων οι οποίοι είναι πιο σεβάσμιοι, αναγνωρίσιμοι, και θαυμαστοί και από τις προηγούμενες δύο κατηγορίες εργαζομένων μαζί: οι καπιταλιστές.
Αυτοί είναι οι άνθρωποι που, μέσω της ιδιοκτησίας γης, κεφαλαίου, πληροφορίας, πνευματικών δικαιωμάτων και χρήματος, είναι στην προνομιακή θέση να υποχρεώνουν τους άλλους να εργάζονται για να μπορούν να απολαμβάνουν το προνόμιο του να υπάρχουν, ενώ φαίνεται να απολαμβάνουν αδιανόητα για τους υπόλοιπους περιθώρια ελεύθερου χρόνου και ανάπαυσης.
Στην Ευρώπη και την Ασία, υπολογίζεται ότι το 60% των συνολικών μεταφορών πλούτου ανήκει στην τάξη των ούλτρα-πλούσιων. Κληρονομιές δηλαδή, και έλα να μου πεις μετά για καινοτομία και επιχειρηματικότητα.
Η ιδέα ότι οι μη έχοντες δικαιούνται να έχουν ελεύθερο χρόνο και ανάπαυση είναι, φυσικά, μία ιδέα η οποία ήταν από πάντα αδιανόητη για τους πλούσιους.
Στα μέσα και τέλη του 19ου αιώνα ήταν διόλου φυσιολογικό για έναν άνθρωπο να εργάζεται ως και 16 ώρες την ημέρα, και για ένα παιδί ως και 12 ώρες την ημέρα πριν καν τελειώσει το δημοτικό, κάτι το οποίο για πολλά παιδιά ήταν προνόμιο. Το σχολείο, όχι η δουλειά.
Για εκατομμύρια ενήλικες εργαζόμενους και παιδιά, αυτό το καθεστώς παραμένει ως και σήμερα.
Όταν κάποιοι ενοχλητικοί ταραχοποιοί αναρχοκομμούνια είπαν ότι αυτές οι ώρες είναι μάλλον πολλές και θα έπρεπε να μειωθούν για να μην σκοτώνονται οι άνθρωποι στη δουλειά, τότε, η άρχουσα τάξη, αφού τους έσπασε στο ξύλο, τους πυροβόλησε με τους ιδιωτικούς της στρατούς, τους δίκασε και τους φυλάκισε, τους απάντησε ότι η δουλειά ήταν αυτή που κρατούσε τους άνδρες από το ποτό και το έγκλημα, και τα παιδιά από την αταξία.
Για τις γυναίκες, τότε, δεν υπήρχε καν λόγος, αφού στην πλειοψηφία τους ήταν απασχολημένες στην άμισθη σκλαβιά της νοικοκυρικής, ανίδεες για την τρομερή ισχύ που κατείχαν και συνεχίζουν να κατέχουν, ικανή να γονατίσει το σύστημα ολόκληρο αν αποφάσιζαν να σταματήσουν να την κάνουν.
Αν και η άρχουσα τάξη του σήμερα δεν θα έλεγε ποτέ κάτι τόσο παράφορα αισχρό όπως το ότι η δουλειά είναι ιερό καθήκον που μας κάνει καλύτερους χριστιανούς, η ιδέα ότι οι άνθρωποι που δεν ανήκουν στην τάξη τους δεν δικαιούνται να έχουν περισσότερο ελεύθερο χρόνο και ανάπαυση, παραμένει.
Τι γίνεται λοιπόν, όταν, δια μέσω της τεχνολογίας, ο ελεύθερος χρόνος μπορεί να είναι προνόμιο όλων και όχι της άρχουσας τάξης των πλουσίων;
Ένας από τους τρόπους με τους οποίους η άρχουσα τάξη αντιμετωπίζει αυτό το πρόβλημα είναι διαμέσου της οικονομικής ανισότητας, δηλαδή, ενός συστήματος όπου η μεγάλη πλειοψηφία της αξίας της παραγωγής από την δουλειά όλων μας, καταλήγει στα χέρια μιας μικρής μειοψηφίας πλούσιων σακαφλιάδων.
Ένας δεύτερος τρόπος για να διατηρήσεις το σύστημα όπου η μεγάλη πλειοψηφία των ανθρώπων εργάζεται αδιάκοπα, είναι να φροντίσεις ώστε η παραγωγή να αφορά μια σωρεία από πράγματα τα οποία είναι παντελώς άχρηστα για την κοινωνία.
Φυσικά, για να είναι αυτοί οι δύο τρόποι δυνατοί να διατηρηθούν για μεγάλες περιόδους χρόνου, αυτό απαιτεί από ένα κομμάτι του πληθυσμού να παραμένει άνεργο και εξαθλιωμένο, ενώ ένα άλλο μεγαλύτερο κομμάτι του πληθυσμού να διατηρείται συνεχώς σε κατάσταση υπερεργασίας.
Όταν και οι δύο αυτοί τρόποι για να αντιμετωπίσεις το πρόβλημά δεν είναι αρκετοί, τότε η άρχουσα τάξη χρησιμοποιεί τον άσο στο μανίκι, τον πόλεμο, όπου ένα μέρος του πληθυσμού απασχολείται αποκλειστικά με το να σχεδιάζει και να χρησιμοποιεί εκρηκτικά όπλα, και ένα άλλο μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού να σκοτώνεται από αυτά.
Και δεν υπάρχει πιο χρήσιμο εργαλείο για την άρχουσα τάξη για να πείσει τους ανθρώπους προς αυτή την κατεύθυνση, από τον εθνικισμό. Αλλά αυτό είναι ένα άλλο θέμα.
Η πιθανότητα της δημιουργίας μιας κοινωνίας όπου ο ελεύθερος χρόνος θα είναι ισομερώς διαμοιρασμένος σε όλους δεν μπορεί ποτέ να προέλθει από την άρχουσα τάξη των πλουσίων. Το πιθανότερο είναι ότι η άρχουσα τάξη των πλουσίων θα συνεχίσει να εφευρίσκει όλο και πιο έξυπνους τρόπους για να μας κρατά απασχολημένους στη δουλειά, θυσιάζοντας τον ελεύθερό μας χρόνο, δηλαδή, την ζωή μας, για την παραγωγικότητα, δηλαδή, για τα κέρδη τους.
Δεν γνωρίζω, όμως, κανέναν άνθρωπο που, αν τον ρωτήσεις ποιο είναι το σημαντικότερο και καλύτερο κομμάτι της ζωής του, αυτός να απαντήσει ότι είναι η δουλειά του. Είμαι σίγουρος ότι υπάρχουν και τέτοιοι άνθρωποι ανάμεσά μας, αλλά αυτό δεν δικαιολογεί την τιμωρία των υπολοίπων.
Ζούμε σε μία κοινωνία όπου το κέρδος έχει γίνει ηθική, και όπου η αξιολόγηση μιας δραστηριότητας γίνεται στη βάση του οφέλους που αποκομίζουμε από αυτή, κάτι το οποίο είναι παράλογο, αφού κανείς μας δεν τρώει φαγητό με αποκλειστικό σκοπό την κάλυψη των θερμιδικών απαιτήσεων του σώματος του ώστε να είναι παραγωγικός στην δουλειά του, όπως και κανείς μας δεν συνάπτει ρομαντικές σχέσεις με σκοπό την διαιώνιση του ανθρώπινου είδους.
Υπάρχουν και άλλα πράγματα στη ζωή εκτός από το κέρδος. Τα πιο σημαντικά από αυτά προέρχονται από το να δίνεις, όχι από το να παίρνεις, όπως ο έρωτας και η φιλία, η συνεργασία και η αλληλεγγύη. Χωρίς αυτά, η ζωή γίνεται ανυπόφορη και σκληρή.
Ζώντας σε ένα τέτοιο σύστημα, ανυπόφορα σκληρό, όπου είναι προτιμότερο να έχεις ακόλουθους, παρά φίλους, και ιδιαίτερα στα αστικά κέντρα που οι περισσότεροι από εμάς έχουμε στριμωχτεί, ο ελεύθερος μας χρόνος περιορίζεται πολλές φορές σε δραστηριότητες καθόλα παθητικές.
Το γεγονός ότι το μεγαλύτερο μέρος της ενέργειάς μας σπαταλάται στο να είμαστε παραγωγικοί για κάποιον άλλο, δεν αφήνει και πολλά περιθώρια για κάτι περισσότερο στο τέλος της ημέρας.
Σε μια κοινωνία, όμως, που το κυνήγι για δουλειές, μισθούς και προαγωγές θα αντικατασταθεί από το κυνήγι για την εξασφάλιση όλο και περισσότερου ελεύθερου χρόνου, η ζήτηση μας για παθητικές διασκεδάσεις και δραστηριότητες θα αντικατασταθεί από αυτές στις οποίες θα μπορούμε να συμμετάσχουμε ενεργητικά.
Θα υπάρχει τουλάχιστον 1% των ανθρώπων που θα αφιερώσει τον επιπρόσθετο ελεύθερο του χρόνο σε δραστηριότητες που θα προάγουν το κοινωνικό καλό, συμβάλλοντας στην εκθετική ανάπτυξη της επιστήμης, της γνώσης, της τέχνης, και του πολιτισμού εν γένει.
Αλλά και για εμάς τους υπόλοιπους, που απλά θα τεμπελιάζουμε περισσότερο, η δυνατότητα του αυξημένου ελεύθερου χρόνου και ανάπαυσης θα δημιουργήσει τις συνθήκες για μία πιο ευτυχισμένη ζωή, μια ζωή που το καθημερινό στρες και τα σπασμένα μας νεύρα θα αντικατασταθούν από την καλοσύνη και την ευγένεια. Μια κοινωνία όπου δεν θα κοιτάμε ο ένας τον άλλον με καχυποψία, και όπου τα ανταγωνιστικά και βίαια ένστικτα για πόλεμο θα καταλαγιάσουν, αφού αυτά απαιτούν πάντα την πολύωρη σκληρή εργασία μας.
Η καλοσύνη, άλλωστε, είναι μια από τις αρετές που ο κόσμος μας έχει περισσότερο ανάγκη αυτή τη στιγμή, αλλά η οποία για να ευωδιάσει προϋποθέτει την ασφάλεια και την άνεση, όχι μια ζωή σκληρής εργασίας, διαλυμένων νεύρων και διαρκούς άγχους.
Η σύγχρονη τεχνολογία μας έχει δώσει την δυνατότητα να δημιουργήσουμε μια τέτοια κοινωνία, άνεσης και ασφάλειας για όλους, και είναι μόνο εξαιτίας της τρομακτικής ανισότητας, και της επιρροής που ασκεί η τάξη των πλουσίων και των “αυτοδημιούργητων” αυθεντιών, που, αντί για αυτή, έχουμε καταλήξει να έχουμε μια κοινωνία της υπερεργασίας για κάποιους και της πείνας και της πενίας για κάποιους άλλους.
Και συνεχίζουμε να σπαταλάμε την ζωή μας όπως οι μισθωτοί σκλάβοι στην προ-βιομηχανική εποχή, λες και δεν υπάρχουν όλα αυτά τα τεχνολογικά θαύματα που θα μπορούσαν να μας απαλλάξουν από την ανούσια εργασία μας.
Αλλά το ότι ήμασταν ηλίθιοι ως τώρα, δεν σημαίνει ότι πρέπει να συνεχίσουμε να είμαστε ηλίθιοι για πάντα. Ας σταματήσουμε να ζούμε λες και θα ζήσουμε για πάντα. Ο χρόνος μας λιγοστεύει, όσα και να είναι τα νουμεράκια στον τραπεζικό μας λογαριασμό, γιατί στο τέλος, όσο και να αγχωνόμαστε για το αύριο, δεν θα έχει καμία σημασία.
Αν είναι να ανησυχούμε για κάτι, ας ανησυχούμε για το σήμερα, που χάνεται μπροστά στα μάτια μας με την εθελούσια συμμετοχή μας.
Από την πλούσια φύση της ορεινής Χαλκιδικής, στον δρόμο προς το Αιγαίο και αναζητώντας τον χαμένο χρόνο, με αγάπη,
Κώστας
(Φίλε Κώστα, ο κάθε άνθρωπος είναι υπεύθυνος για τον εαυτό του και τις επιλογές του. Ας κάνουμε λοιπόν τις βουτιές μας, και οι άλλοι ας κάνουν ό,τι θέλουν. Καλές βουτιές. Την αγάπη μου.)
Το pitsirikos.net χρειάζεται τη βοήθειά σου
Στήριξε οικονομικά το pitsirikos.net, αν θεωρείς πως καλό είναι να υπάρχουν στην Ελλάδα και κάποιες φωνές που δεν δουλεύουν για τον Μαρινάκη, τον Αλαφούζο, τον Σαββίδη και τα άλλα παιδιά, οπότε μπορεί να διαβάσεις ή να ακούσεις κάτι διαφορετικό από αυτό που συμφέρει τους ολιγάρχες. Οι τρόποι στήριξης εδώ.