Αναπολώντας και νοσταλγώντας την ενωμένη Γιουγκοσλαβία

Mε τον εύστοχο τίτλο “Yugonostalgia” o Guardian περιγράφει, Πιτσιρίκο, πώς η πλειοψηφία των κατοίκων της Σερβίας και του Βελιγραδίου αναπολούν και νοσταλγούν την εποχή, που η χώρα τους ήταν ενωμένη.

Κυρίως πρόκειται για ανθρώπους που την έζησαν, αλλά ανάμεσα τους ήταν και ο 18χρονος Milos Tomcic, που δήλωσε ότι “θα ήθελα να δω μία φωτογραφία από εκείνα τα χρόνια, τότε που ο ένας αγαπούσε τον άλλον”.

Ο νεαρός είπε επίσης ότι δεν νιώθει Σέρβος, αλλά Γιουγκοσλάβος και πως με μητέρα Σέρβα, πατέρα Μαυροβούνιο και γιαγιά Κροάτισσα, η οικογένειά του αντιπροσωπεύει όλη την πρώην Γιουγκοσλαβία.

Ο Τίτο είχε ιδρύσει την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γιουγκοσλαβίας το 1945, ενώνοντας τότε τη Σερβία, την Κροατία, τη Βοσνία Ερζεγοβίνη, τη Σλοβενία, το Μαυροβούνιο και τη Βόρεια Μακεδονία, συν την αυτόνομη περιοχή του Κοσσόβου.

Τα κατάφερε με το σύνθημα “ενωμένοι και αδελφωμένοι”, αλλά η άνοδος των εθνικισμών, μετά τον θάνατο του το 1980, οδήγησε τελικά στη διάσπαση της Γιουγκοσλαβίας το 1992 και στους αιματηρούς πολέμους της δεκαετίας του ’90.

Το αφήγημα εκείνης της εποχής ήταν ότι ο Τίτο είχε ενώσει ανθρώπους με διαφορετική θρησκεία και καταγωγή, κόντρα στη βούλησή τους.

Αλλά 30 χρόνια μετά, το 81% των κατοίκων της Σερβίας και το 77% εκείνων της Βοσνίας πιστεύουν ότι η διάλυση της πρώην Γιουγκοσλαβίας έκανε κακό.

Το ίδιο πιστεύει και το 45% των κατοίκων της Σλοβενίας, της πρώτης χώρας από την πρώην Γιουγκοσλαβία, που εντάχθηκε στην ΕΕ.

Κάπως έτσι, γίνεται λόγος για Yugonostalgia, αν και η πολιτική ανθρωπολόγος από το Σεράγεβο Larisa Kutovic, που έχει μελετήσει τη μετα-γιουγκοσλαβική ταυτότητα στη Βοσνία, είναι επιφυλακτική με τον συγκεκριμένο όρο.

“Η νοσταλγία υπαινίσσεται μελαγχολία και μοναξιά, φυσικά υπάρχει και αυτό φαίνεται και από τα ονόματα εστιατορίων και μπαρ, όπως το καφέ Τίτο στο Σεράγεβο, αλλά οι νέοι εστιάζουν και στα θετικά και στα αρνητικά εκείνης της περιόδου” ανέφερε χαρακτηριστικά.

Η Κutovic θεωρεί ότι “υπάρχει εκτίμηση για τον σοσιαλιστική περίοδο που έχει συνδεθεί με την οικονομική ανάπτυξη και τη βελτίωση του επιπέδου διαβίωσης, ειδικά από τη στιγμή που συγκρίνεται με τον εθνικισμό και τη βία που ακολούθησαν”.

Η ίδια επισημαίνει και το γεγονός ότι τα κράτη της πρώην Γιουγκοσλαβίας βίωσαν οικονομική ύφεση μετά τους πολέμους και ακόμα υποφέρουν από το brain drain, δηλαδή, τη φυγή νέων επιστημόνων στο εξωτερικό.

Έπαιξε ρόλο και ότι, σε αντίθεση με τη Σλοβενία και την Κροατία, που εντάχθηκαν στην ΕΕ, βρίσκοντας κάποια σταθερότητα, οι άλλες χώρες δεν τα έχουν καταφέρει μέχρι στιγμής και βιώνουν συνεχώς πολιτικές διαμάχες, ενώ οι παλιές τους υποδομές έχουν περιέλθει σε κατάσταση αποσύνθεσης.

Αυτός είναι ο λόγος που πολλοί αναρωτιούνται αν το παρελθόν μπορεί να κρύβει τις λύσεις για το μέλλον.

Σύμφωνα με την Kutovic, πολλά από τα κινήματα που ξεπήδησαν στη Βοσνία την τελευταία δεκαετία, βασίζονται στο παλιό γιουγκοσλαβικό μοντέλο της αυτοοργάνωσης των εργαζόμενων.

Αν και η Γιουγκοσλαβία ήταν χώρα του ενός κόμματος, διέφερε από τα άλλα κράτη που αποτελούσαν το “σιδηρούν παραπέτασμα”, καθώς διατηρούσε σχέσεις τόσο με την πρώην Σοβιετική Ένωση, όσο και με τη Δύση.

Οι πολίτες της πρώην Γιουγκοσλαβίας μπορούσαν να ταξιδέψουν παντού και την ισχύ του τότε γιουγκοσλαβικού διαβατηρίου μνημόνευαν οι άνθρωποι που είχαν πάει να αφήσουν λουλούδια στο μαυσωλείο του Τίτο, διότι πλέον θέλουν βίζα για να πάνε σχεδόν οπουδήποτε στο εξωτερικό.

Ένας ακόμα λόγος που τους κάνει να νοσταλγούν εκείνη την εποχή, είναι ότι τότε είχαν την αίσθηση ότι ζούσαν σε μία μεγάλη και κραταιά χώρα, ενώ τώρα νιώθουν πολίτες μικρών και ασήμαντων κρατών.

Ο George Peraloc που γεννήθηκε στη Βόρεια Μακεδονία το 1989, αλλά τώρα ζει στην Μπανγκόκ της Ταϊλάνδης, αποκαλύπτει ότι κάθε φορά που χρειάζεται κάποια χαρτιά -για να ανοίξει έναν τραπεζικό λογαριασμό για παράδειγμα- οι υπάλληλοι δεν μπορούν να βρουν τη Βόρεια Μακεδονία στα συστήματά τους, αλλά βρίσκουν τη Γιουγκοσλαβία.

Ο ίδιος επιθυμεί την επανίδρυση μίας ομοσπονδίας, έστω κι αν δεν είναι η Γιουγκοσλαβία, από το να είναι πολίτης ενός μικρού και ασήμαντου κράτους.

Πλέον, έχουν αναδυθεί και κινήματα που επανεξετάζουν την αντιφασιστική και αντιεθνικιστική κληρονομιά της Γιουγκοσλαβίας, την οποία παραλίγο να διαγράψει ο εμφύλιος πόλεμος.

Ένα από αυτά είναι η Χορωδία της 29ης Νοεμβρίου (ημερομηνία ίδρυσης της πρώην Γιουγκοσλαβίας), που στελεχώνεται από πολίτες όλων των πρώην δημοκρατιών της.

Αποφεύγουν, πάντως, τα τραγούδια που παραπέμπουν στον Τίτο και το κομμουνιστικό κόμμα και προτιμούν μελωδίες που απευθύνονται στα προβλήματα της σύγχρονης εποχής, όπως η άνοδος του εθνικισμού και του λαϊκισμού.

Ο Marko Markovic που γεννήθηκε στο Βελιγράδι και μεγάλωσε στη Βιέννη, εκμυστηρεύεται ότι οι γονείς του απέφευγαν να του μιλούν για τον εμφύλιο, γιατί ήταν κάτι ιδιαίτερα πολύπλοκο για ένα παιδί.

“Έτσι, πάντα ένιωθα ότι η ιστορία του από πού προέρχομαι ήταν ένα ταμπού, αλλά με τη Χορωδία της 29ης Νοεμβρίου μπορέσαμε να κλείσουμε πολλές τρύπες από το παρελθόν”.

Το ίντερνετ είναι επίσης ένας τρόπος για να μάθουν οι νεότεροι για την κληρονομιά τους, για την αρχιτεκτονική και το σχέδιο εκείνης της περιόδου.

O Peter Korchnak που μεγάλωσε στην πρώην -επίσης- Τσεχοσλοβακία και έφτιαξε το podcast Remembering Yugoslavia, υποστηρίζει ότι η Γιουγκοσλαβία ήταν σαν παράδεισος στα μάτια του.

Και αποκαλύπτει ότι πολλοί άνθρωποι έφευγαν τότε από την Τσεχοσλοβακία και τη Ρουμανία του Τσαουσέσκου για να βρουν καταφύγιο στη Γιουγκοσλαβία.

“Παρακολουθήσαμε τη βίαιη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας, τη στιγμή που προσωπικά βίωνα την ειρηνική διάλυση της Τσεχοσλοβακίας” λέει, επίσης, ο ίδιος, επισημαίνοντας και ότι “για καιρό, πολλοί άνθρωποι ντρέπονταν ακόμα και στο άκουσμα της λέξης Γιουγκοσλαβία”.

O Korchnak πιστεύει ότι η νοσταλγία που υπάρχει σήμερα και στην Τσεχία, από την άποψη ότι ο κόσμος λέει πως “τότε όλα ήταν πιο φθηνά”, είναι διαφορετική από εκείνη στη Γιουγκοσλαβία, που έχει να κάνει με τη μεταμόρφωση μίας χώρας σε κάτι άλλο.

Ωστόσο, δεν νοσταλγούν όλοι την πρώην Γιουγκοσλαβία, όπως για παράδειγμα η Arnela Iseric, που μετακόμισε οικογενειακώς από τη Βοσνία στις ΗΠΑ και θεωρεί ότι “δεν υπήρχε σεβασμός για τα δικαιώματα των μελών της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας, ενώ καταπιέζονταν και οι πολιτικοί αντιφρονούντες”.

Ακόμα και αυτή, όμως, νιώθει την αύρα της Γιουγκοσλαβίας στην ατμόσφαιρα, κάθε φορά που ταξιδεύει στο Μαυροβούνιο ή την Κροατία και αισθάνεται ότι τη συνδέουν πολλά με τους ανθρώπους που συναντά.

Και όσο τα χρόνια θα περνούν και οι νέοι άνθρωποι θα είναι ακόμα λιγότερο επηρεασμένοι από τα τραύματα του πολέμου, θα μπορούν να αναλύσουν καλύτερα εκείνη την εποχή, απαλλαγμένοι πια από τα ταμπού του παρελθόντος.

Προσωπικά, θυμάμαι την υπερομάδα που είχε η ενωμένη Γιουγκοσλαβία του αξέχαστου Ντράζεν, ακόμα και στο ευρωμπάσκετ του 1987, που τη νικήσαμε δύο φορές.

Η μεγάλη των πλάβι σχολή, όπως τη λέγαμε τότε, είχε κατακτήσει, όμως, το επόμενο ευρωμπάσκετ του 1989, επικρατώντας στον τελικό της εθνικής μας με 98-77, αλλά και το μουντομπάσκετ του 1990.

Το 1991 ήταν η τελευταία εμφάνιση της ως ενιαία Γιουγκοσλαβία, αν και είχαν αρχίσει ήδη τα παρατράγουδα, με τους Σλοβένους να ανακαλούν τότε τον Γιούρι Ζντοβτς, μεσούσης της διοργάνωσης.

Έτσι, το “ξανθό σκυλί” όπως ήταν το παρατσούκλι του εγκεφαλικού πλέι μέικερ, δεν πανηγύρισε τον τελευταίο τίτλο της ενωμένης Γιουγκοσλαβίας.

Από τη διάδοχό της, Σερβία χάσαμε χθες Πέμπτη 25/8 για τα προκριματικά του Μουντομπάσκετ με 100-94 στην παράταση, παρά τους 40 πόντους του Γιάννη, τους 16π. του Ντόρσεϊ και τους 12π. του Θανάση, ενώ 29π. έβαλε για τους γηπεδούχους ο Γιόκιτς και 15π. ο Γιάραμαζ, που κάλυψε επάξια την απουσία του Μπογκντάνοβιτς.

Νωρίτερα, είχα μαζέψει τα σκουπίδια που είχαν αφήσει κάτι ψαράδες στην αγαπημένη μου ακτή.

Από αφρολέξ για δολώματα και αλιευτικά υλικά, μέχρι κύπελλα από καφέδες και κουτάκια από μπύρες και αναψυκτικά.

Η θάλασσα με αντάμειψε με μερικές φωτό με δράκαινα και ζαργάνες, αλλά και με τον ακριβοθώρητο σηκιό.

Αυτή τη φορά ο φωτογραφικός φακός αιχμαλώτισε τον σκιό (το “η” έχει προστεθεί στο όνομα του χάριν ευφωνίας), λίγο πριν μπει σε μία σχισμή στον βυθό.

Ο σηκιός λέγεται και παντελής.

Ακόμα πιο ακριβοθώρητος είναι, όμως, ο αχινός με τα μακριά αγκάθια που φωτογράφισε ο Γιώργος στην Παλαιά Επίδαυρο, καθώς πρόκειται για μεταναστευτικό είδος από τον Ινδικό.

Τα αγκάθια του έχουν και (ήπιο) δηλητήριο, ενώ απ’ ό,τι είδα στο naturagraeca.com ονομάζεται Diadema Setosum (Αγκαθωτό διάδημα).

Η φωτογραφία του Γιώργου έχει, δηλαδή, και επιστημονική αξία.

Νομίζω ότι οι αναγνώστες περιμένουν πλέον δικαιωματικά υποβρύχια πλάνα και από την Ολλανδία.

Όσο για το ψάρι που δεν γνώριζε ο Γιώργος και εικονίζεται στη φωτό με τον γύλο και το πράσινο-μπλε γαϊτανούρι το αρσενικό, μάλλον είναι ένας σκάρος, αν και δεν διακρίνεται πολύ καλά στη φωτογραφία.

To απόγευμα φωτογράφισα κι ένα χταποδάκι, αλλά και μία μουρμούρα που μάλλον δεν έβλεπε από το ένα μάτι.

Και για αυτό με άφησε να την πλησιάσω τόσο πολύ.

Βαγγέλης Σπανός

(Αγαπητέ φίλε, δεν θα ξεχάσω ποτέ μια γυναίκα από τη Γιουγκοσλαβία που συνάντησα στο τρένο Αθήνα-Θεσσαλονίκη. Είχε έρθει στην Αθήνα για μια πορεία ειρήνης με γυναίκες από την πρώην Γιουγκοσλαβία. Δεν είχε κάθισμα, της παραχώρησα την θέση μου, αρνήθηκε, αρνήθηκα κι εγώ να καθίσω, οπότε καταλήξαμε στο καφέ του τρένου, όπου μου εξήγησε, όσο μπορούσε, το τι συνέβη στη Γιουγκοσλαβία. Η ίδια ήταν από οικογένεια με Σέρβους, Κροάτες και Βόσνιους. Την Γιουγκοσλαβία την διέλυσε η Δύση με το σκεπτικό του “διαίρει και βασίλευε”. Όχι ότι δεν έχουν ευθύνες και οι ακραίοι στις χώρες της πρώην Γιουγκοσλαβίας. Η εθνική ήταν πολύ καλή στο Βελιγράδι. Τον χρειαζόταν αυτόν τον αγώνα κι ας έχασε. Αν δεν υπάρξουν προβλήματα τραυματισμών, η εθνική θα πάρει μετάλλιο στο Ευρωμπάσκετ. Καλές βουτιές. Την αγάπη μου.)

Το pitsirikos.net χρειάζεται τη βοήθειά σου

Στήριξε οικονομικά το pitsirikos.net, αν θεωρείς πως καλό είναι να υπάρχουν στην Ελλάδα και κάποιες φωνές που δεν δουλεύουν για τον Μαρινάκη, τον Αλαφούζο, τον Σαββίδη και τα άλλα παιδιά, οπότε μπορεί να διαβάσεις ή να ακούσεις κάτι διαφορετικό από αυτό που συμφέρει τους ολιγάρχες. Οι τρόποι στήριξης εδώ.