Το Πανοπτικό ως τρόπος ζωής

Αγαπημένε μου Πιτσιρίκο,
Πάνω που πήγα να σου στείλω το κάτωθι, έπεσε στην αντίληψη μου το έπος Γ.Κ. και για μια στιγμή δίστασα.
Ας το πάρει το ποτάμι.

Πριν ξεκινήσω να αναλύσω το θέμα του κειμένου, αν και είχα υποσχεθεί στον εαυτό μου να μην γράφω εν βρασμώ, θα ήθελα να κάνω μια δήλωση με αφορμή μια άλλη υπόθεση που δεν προκαλεί το “κοινό περί δικαίου αίσθημα” όπως η υπόθεση της Εύας Καϊλή:

Σκατά και καρκίνος στο αίμα των μπάτσων. Όλων των μπάτσων. Το μόνο που τους αξίζει είναι πoύτσα και ξύλο. Και όταν σταματήσουν να βογκάνε από την πολλή πoύτσα και το πολύ ξύλο, περισσότερη πoύτσα και ξύλο, μέχρι να σαπίσουν. Και όποιος παρουσία μου πει ξανά την φράση “υπάρχουν και καλοί αστυνομικοί, δεν είναι όλοι ίδιοι”, θα τρώει κουτουλιά στη μάπα, χωρίς προειδοποίηση, εξήγηση ή απολογία.

Αν υπήρχαν “καλοί” μπάτσοι, θα έπρεπε να είχαν παραιτηθεί ήδη εδώ και καιρό. Εφόσον αρνούνται να σπάσουν την σιωπή τους και να καταγγείλουν τα υπόλοιπα καθάρματα της συμμορίας τους –επειδή τάχα μου φοβούνται· δηλαδή εμείς τι πρέπει να κάνουμε;–, είναι συνένοχοι.

Καλύτερα να φτυαρίζω σκατά όλη μέρα, παρά να συναναστρέφομαι με κατακάθια υπάνθρωπους επί οκτώ ώρες κάθε μέρα, για έναν μισθό. Με μαφιόζους, δολοφόνους, μαστροπούς, βιαστές, βασανιστές, φασίστες και τραμπούκους.

Πίσσα και πούπουλα, καριόληδες. Να τα βάλετε στον κώλo σας τα €600 του Κούλη. Να σας κάτσει στον λαιμό το κοκαλάκι της γαλοπούλας στο Χριστουγεννιάτικο τραπέζι.

Δήλωση τέλος. Πάμε παρακάτω.

Πιτσιρίκο μου, έχει πολλή πλάκα που, ενώ η προεκλογική περίοδος για τον καθορισμό της νέας Βουλής των απατεώνων και των παρατρεχάμενών τους δείχνει να θερμαίνεται, κανείς στην Ελλάδα δεν φαίνεται να ασχολείται με τα θέματα της πολιτικής, της οικονομίας και της διαρκούς παρακμής της καθημερινής ζωής.

Ίσως η εκ νέου γέννηση του θείου βρέφους εκπνεύσει την εορταστική ζεστασιά που μαρτυρούν τα φωτάκια, οι στολισμοί, τα κάλαντα και τα νεκρά δέντρα που κοσμούν τις πλατείες μας, οι οποίες για λίγες μέρες τον χρόνο αδειάζουν από άστεγους, αλκοολικούς και τοξικομανείς, και έτσι τα προβλήματα αυτά λυθούν από μόνα τους με τον ερχομό του νέου έτους, ως δια μαγείας.

Πρώτα ο Θεός.

Σε μια πρόσφατη συζήτηση που είχα κατά την επίσκεψή μου στα πάτρια, σχετικά με την ψηφιακή μετάλλαξη των ανθρώπων από τις νέες τεχνολογίες, βρέθηκα να μειοψηφώ. Η υπεράσπισή τους, και δη των κοινωνικών δικτύων, από τους ίδιους τους χρήστες τους, ήταν αποκαρδιωτική.

(Οι μόνοι που αποκαλούν τους πελάτες τους με τον χαρακτηρισμό “χρήστες”, είναι οι έμποροι ναρκωτικών και οι εταιρείες κοινωνικών δικτύων. Σύμπτωση θα είναι.)

Μου θύμισε μια μικρή ιστορία που είχα διαβάσει παλιά, από τον μετρ του αφηγηματικού παραλογισμού.

Πιτσιρίκο μου, όλα δείχνουν ότι ζούμε σε ένα Μπενθαμικό πανοπτικό.

Υπάρχουν μάτια παντού. Μας παρακολουθούν στις δουλειές μας, στα σπίτια μας, στα αυτοκίνητα μας όταν κυκλοφορούμε έξω, στους χώρους διασκέδασης, τους δημόσιους χώρους, ακόμα και όταν οργώνουμε τα χωράφια.

Υπολογιστές, ταμπλέτες, παιχνιδομηχανές, έξυπνα αυτοκίνητα και έξυπνα τρακτέρ, έξυπνες ηλεκτρικές σκούπες, έξυπνοι ηλεκτρονικοί βοηθοί, έξυπνα ρολόγια, ακόμα και έξυπνες καφετιέρες και έξυπνα ψυγεία, καταγράφουν διαρκώς και αδιαλείπτως κάθε πληροφορία που συνδέεται με την ηλίθια χρήση τους και ενημερώνουν τα ψηφιακά μας προφίλ στους σέρβερ των εταιρειών που μας τα πουλάνε.

Υπάρχει και ένα μάτι που κουβαλάμε όλοι μαζί μας όπου και αν πάμε, σα τα ηλεκτρονικά βραχιολάκια των υποδίκων: Τα έξυπνα τηλέφωνά μας.

Πως χωράει τόση εξυπνάδα μέσα σε τόση ηλιθιότητα, ακόμα δεν μπορώ να καταλάβω.
Κάθε μας ενέργεια, ιδιαιτέρως οι ενέργειες στον ψηφιακό κόσμο του διαδικτύου, καταγράφονται, αποθηκεύονται και αναλύονται.

Δεν είναι μόνο ότι παρακολουθούμαστε όσο ποτέ άλλοτε στην ιστορία της ανθρωπότητας, αλλά ότι λιγοστεύουν τα μέρη και οι στιγμές που αυτό δεν συμβαίνει.

Πέρα όμως από το προφανές, μήπως υπάρχει και άλλη εξήγηση γι’αυτό;

Μια εξήγηση θα μπορούσε να είναι αυτή που μας προσέφερε ο Φράντζ Κάφκα στην μικρή του ιστορία με τίτλο “Ο Φύλακας”.

Βλέπεις, ο Κάφκα πέθανε εργένης.

Για κάποιους, αυτή είναι μια ασήμαντη λεπτομέρεια μπροστά στο έργο που άφησε πίσω του ο σπουδαίος συγγραφέας, αλλά η αλήθεια είναι ότι το γεγονός αυτό δεν είναι ούτε ασήμαντο, ούτε τυχαίο. Κι αυτό, γιατί, ο ίδιος ο Κάφκα ήθελε να παντρευτεί.

Σε ένα άλλο μικρό του έργο, το “Γράμμα στον πατέρα μου”, μάλιστα, ο Κάφκα αποδίδει την ανικανότητά του να φορέσει τα δεσμά του γάμου, στον πατέρα του, τον Χέρμαν Κάφκα.

Σαν ένα ανθρώπινο πανοπτικό, ο Χέρμαν Κάφκα και η καταπιεστική παιδαγωγική μέθοδός του, καλλιέργησαν στον Φράντζ Κάφκα μια παθολογική τάση να υπεραναλύει τα πάντα και μια τάση για αυτοαμφισβήτηση, οι οποίες σε συνδυασμό τον παρέλυαν σε πολλές πτυχές της ζωής του, μεταξύ των οποίων ήταν και η επαφή του με το ευγενές φύλο.

Υπό το άγρυπνο βλέμμα του πατέρα του, ζούσε μέσα σε ένα είδος ψυχικής φυλακής, υπό συνεχή παρακολούθηση.

“Έτρεξα προσπερνώντας τον πρώτο φύλακα. Μετά τρομοκρατήθηκα και τρέχοντας πίσω από εκεί που ήρθα είπα στον φύλακα: Έτρεξα από δω, ενώ εσύ κοιτούσες από την άλλη’. Ο φύλακας κοιτούσε μπροστά και δεν είπε τίποτα. ‘Υποθέτω ότι δεν θα έπρεπε να το είχα κάνει αυτό’, του είπα. Ο φύλακας συνέχιζε να μην λέει τίποτα. ‘Η σιωπή σου υποδεικνύει την άδειά σου να περάσω;'”

Στην ιστορία του Κάφκα ο φύλακας στέκεται ακίνητος, αμίλητος, και δεν κάνει τίποτα. Βρίσκεται απλά εκεί, όπως τα “μάτια” που μας παρατηρούν. Παρόλα αυτά, η επίδρασή του στον πρωταγωνιστή της ιστορίας και την συμπεριφορά του είναι τεράστια.

Ο πρωταγωνιστής της ιστορίας αισθάνεται τύψεις που προσπάθησε να περάσει χωρίς να είναι ενήμερος ο φύλακας, αφού ο φύλακας κοιτούσε από την άλλη όταν εκείνος πέρασε. Αισθάνεται τόσο άσχημα, μάλιστα, που τρομοκρατημένος επιστρέφει πίσω για να διορθώσει την παράβλεψη του φύλακα, και στην ουσία παραδίδεται στο έλεος του.

Βλέπεις, ο λόγος που γίνεται αυτό είναι επειδή ο πρωταγωνιστής έχει εσωτερικοποιήσει τα καθήκοντα της παρακολούθησης σε τέτοιο βαθμό, που η παρακολούθηση η ίδια από κάποιον εξωτερικό παρατηρητή, όπως ο φύλακας, είναι πλέον αχρείαστη.

Ο σκοπός της παρακολούθησης για τον Κάφκα, δεν είναι απλώς η αστυνόμευση και ο έλεγχος, αλλά η ριζική μετάλλαξη της συμπεριφοράς του παρατηρούμενου. Διαμέσου αυτής της μεταμόρφωσης, ο διαχωρισμός μεταξύ του παρατηρητή και του παρατηρούμενου εξαφανίζεται, και ο παρατηρούμενος μετατρέπεται σε αστυνόμος και παρατηρητής του ίδιου του του εαυτού.

Πουθενά δεν φαίνεται τόσο έντονο αυτό το φαινόμενο, όσο στα κοινωνικά δίκτυα και το διαδίκτυο, όπου κάθε έκφραση, κάθε λόγος, κάθε εικόνα, κάθε βίντεο, κάθε ανάρτηση, κάθε κείμενο και κάθε δημοσίευση, ακολουθούνται από εκατοντάδες –ακόμη και χιλιάδες σε κάποιες περιπτώσεις– σχόλια και κριτικές.

Τίποτα δεν μένει απαρατήρητο.

Το σύστημα που κερδοσκοπεί από την παρατήρησή μας χρησιμοποιείται από τους παρατηρούμενους για να παρατηρούνται και να αστυνομεύονται μεταξύ τους.

Το σύστημα δεν χρειάζεται πλέον στρατιές από δημοσιογράφους, διανοούμενους, και γραφιάδες κάθε είδους ώστε να αντικρούσει τις ιδέες που έρχονται σε σύγκρουση με αυτό. Την δουλειά αυτή έχουν αναλάβει οι ίδιοι οι εξουσιαζόμενοι, οι ίδιοι οι καταπιεσμένοι. Τα ανθρώπινα απόνερα του καπιταλισμού.

Η παθολογική υπερκαταναλωτική συμπεριφορά μας την περίοδο των εορτών, πάντα με άλλοθι τα παιδιά –λες και αυτό δεν είναι από μόνο του μια εμπορική επίπλαστη “παράδοση”–, ακόμα και τα συναισθήματα που νιώθουμε όταν ψωνίζουμε, ή όταν δεν έχουμε αρκετά λεφτά για να ψωνίσουμε, μαρτυρούν την μετάλλαξή μας.

Η ζωή είναι πολλά παραπάνω από αυτά που μπορούμε να παρατηρήσουμε, να παρακολουθήσουμε, να μετρήσουμε, να αξιολογήσουμε, να κατηγοριοποιήσουμε, να καταναλώσουμε και να αναλύσουμε.

Δεν υπάρχει κανένας που να κρατάει σκορ στη ζωή. Η αξία του καθενός είναι εγγενής από το γεγονός ότι έχει ακόμα ανάσα στα πνευμόνια του.

(Εκτός κι αν είναι μπάτσος. Τότε δεν έχει καμία αξία, γιατί είναι ένα ανθρώπινο περίττωμα.)

Ακόμα κι αν κανείς περάσει όλη του τη ζωή μόνος του σε μια καλύβα στο βουνό ατενίζοντας το πέλαγο, χωρίς ποτέ να καταναλώσει τα μπιχλιμπίδια που μας πλασάρουν, χωρίς να συναντήσει κανέναν άλλον ώστε να τον παρατηρήσει, να τον αξιολογήσει, να τον κατηγοριοποιήσει και να τον αναλύσει, θα έχει ζήσει μια καθ’ όλα αξιόλογη ζωή, απλά και μόνο επειδή θα είχε την δυνατότητα να είναι μάρτυρας στην καθημερινή ομορφιά τριγύρω του.

Όσο συμμετέχουμε καθημερινά σε αυτή την αστυνόμευση της έκφρασης και της σκέψης, όσο κάνουμε την δουλειά των εξουσιαστών που καταδυναστεύουν την ζωή μας, γι’ αυτούς, τόσο θα ζούμε τις ζωές μας μέσα σε μια ανοιχτή φυλακή. Σε ένα πανοπτικό που δεν χρειάζεται φύλακες, γιατί οι κρατούμενοι έχουν μεταμορφωθεί οι ίδιοι σε φύλακες του εαυτού τους και των άλλων κρατουμένων.

Η εποχή των εορτών είναι η εποχή των αλλαγών. Η εποχή των συνειδητοποιήσεων και των υποσχέσεων για αυτοβελτίωση.

Ας αποτινάξουμε τους ψηφιακούς μας εθισμούς, την φυλακή του μυαλού που φορά παρωπίδες στην σκέψη μας και χειριστικά γαλουχεί τον τρόπο που αντιμετωπίζουμε τους συνανθρώπους μας και την μία ζωή που έχουμε σε αυτόν τον πανέμορφο πλανήτη.

Ελάτε κοντά, μιλήστε ειλικρινά, μοιραστείτε τα σώψυχά σας, πιείτε, φάτε, χορέψτε και τραγουδήστε. Ασπαστείτε ο ένας τον άλλον σφιχτά, να πνίξετε τον πόνο που σας βαραίνει, να φοβηθούν οι πληγές να κλείσουν. Αρπάξτε μια πέτρα, λίγο χώμα, ένα μάτσο χόρτα, σφίξτε τα στη παλάμη. Σβήστε τα φωτάκια να δούμε το φως των αστεριών στον ουρανό. Ατενίστε το βουνό, το πέλαγο, το βασίλεμα και την ανατολή, μόνοι ή με παρέα.

Η ανάγκη θέλει καλοπέραση και ο πόνος θέλει γλέντι.

Αυτό είναι ζωή, τα άλλα όλα είναι πλάνη.

Είμαστε καλύτεροι από αυτό που ζούμε, από αυτό που κάνουμε, ή που νομίζουμε ότι ζούμε και ότι κάνουμε.

Γιατί αν δεν είμαστε, το παιχνίδι είναι ήδη τελειωμένο.

Από την μακρινή ορεινή Χαλκιδική, ατενίζοντας το βουνό από τη μια και το πέλαγο από την άλλη, με αγάπη.

Κώστας

(Φίλε Κώστα, όπως έλεγε ο Τζίμης Πανούσης, στη νέα τάξη πράγματα τα πράγματα είμαστε εμείς. Κώστα, είναι προφανής η μετάλλαξη των ανθρώπων, όπως είναι προφανές και το ότι όλοι έχουμε έναν μπάτσο μέσα μας που πρέπει να τον σκοτώσουμε. Στα social media, οι μπάτσοι πατάνε ο ένας τον άλλον. Έχει γεμίσει ο τόπος ηλίθιους που θέλουν να σου κάνουν τον χωροφύλακα και νομίζουν ότι είναι και προοδευτικοί, επειδή επικαλούνται την πολιτική ορθότητα. Όχι, είναι απλά ηλίθιοι. Και κάποιος πρέπει να τους το πει. Αν και οι ηλίθιοι είναι αήττητοι. Σε κάθε περίπτωση, καλό είναι να βλέπει κάποιος αυτούς τους ηλίθιους μπάτσους που είναι πια παντού, και να προσπαθήσει να μην γίνει ένας από αυτούς. Καλές γιορτές. Την αγάπη μου.)

Το pitsirikos.net χρειάζεται τη βοήθειά σου

Στήριξε οικονομικά το pitsirikos.net, αν θεωρείς πως καλό είναι να υπάρχουν στην Ελλάδα και κάποιες φωνές που δεν δουλεύουν για τον Μαρινάκη, τον Αλαφούζο, τον Σαββίδη και τα άλλα παιδιά, οπότε μπορεί να διαβάσεις ή να ακούσεις κάτι διαφορετικό από αυτό που συμφέρει τους ολιγάρχες. Οι τρόποι στήριξης εδώ.