Χίλιες βουρδουλιές σε ξένη πλάτη είναι πολλές;
Πιτσιρίκο, δηλώνω χωρίς ντροπή πως έχω γ@μηθεί να βλέπω ταινίες. Λέω χωρίς ντροπή, γιατί σε άκουσα σε ένα podcast να λες -και σωστά- πως δεν θες να βλέπεις πολλές ταινίες, και πως έχεις και καλύτερα πράματα να κάνεις. Φυσικά, αν πάρουμε τις επίσημες ντιρεκτίβες των ψυχολόγων τοις μετρητοίς, όντως κάτι άσχημο υποδηλώνει το να κάθεσαι για μέρες να βλέπεις ταινίες και να μην κοινωνικοποιείσαι, να μη βολτάρεις, να μην αθλείσαι, να μη δουλεύεις (χαχα!) κλπ.
Όμως, δεν είμαι τόσο τυπολάτρης, καθένας περνάει τις φάσεις του και κάνει ενίοτε καταχρήσεις· εγώ, εδώ και κάποιο καιρό, κάνω κατάχρηση στο να βλέπω ταινίες. Όχι αναγκαστικά καλές ταινίες· για την ακρίβεια, συνήθως βλέπω σαβούρες, αλλά όλο και κάτι καλό θα ανακαλύψω ή θα ξαναδώ. Δεν μπορείς και να βλέπεις πάντα ποιοτικές ταινίες, προϋποθέτει μια αποφασιστικότητα και μια πειθαρχία την οποία δεν έχω, ούτε θέλω και να αποκτήσω εδώ που τα λέμε. Πάντα έχω, όμως, στο μυαλό τι περιμένω από αυτό που επιλέγω να δω.
Άλλες φορές θέλω να συγκινηθώ πραγματικά και να δω ένα θέμα από μια οπτική που δεν είχα την ευκαιρία να ανακαλύψω πιο πριν. Ενώ άλλες φορές θέλω απλά να περάσει ο χρόνος, να βρίσω τους συντελεστές για τη μ@λακία που έφτιαξαν και να αισθανθώ γαμάτος, ή να ανακαλύψω τα υποσυνείδητα μηνύματα της βιομηχανίας του θεάματος προς το πόπολο ανάλογα με την εποχή. Πάντα τα blockbusters, ιδίως τα αμερικάνικα αλλά και άλλα, ακολουθούσαν κι έδιναν έμφαση στις επιδιώξεις του Υπουργείου Εξωτερικών, πολλές φορές και με κρυφή ή φανερή χρηματοδότηση από αυτό. Έχει πλάκα να βλέπεις ας πούμε αμερικάνικες ταινίες για τη Σοβιετική Ένωση/Ρωσία, οι οποίες διαφοροποιούνται ως προς την εικόνα των Ρώσων ανάλογα με το αν το κουμάντο εκείνη την εποχή που βγήκε η ταινία το έκανε πχ ο Μπρέζνιεφ ή ο Γκορμπατσόφ και ο Γέλτσιν.
Όπως και να ‘χει, οι ποιοτικές ταινίες χωρίς τις σαβούρες είναι για μένα καλοκαίρι χωρίς χειμώνα. Βαρετές. Όταν τις βάζεις καθεμιά στη θέση της, παίρνεις τα μέγιστα από αυτές. Με καθηλώνει να βλέπω ταινίες που έχουν σαν υπόβαθρο την καθημερινή ζωή άλλων λαών, ξένων σε μένα, που τα κοινά στοιχεία με το δικό μου το λαό είναι πολύ περισσότερα και πιο σημαντικά από τα στοιχεία που διαφέρουν. Και με απελευθερώνει το να διακρίνω τον παραμορφωτικό φακό που μπαίνει σε αυτά τα στοιχεία όταν το πάνω χέρι στην ταινία το έχουν το Χρήμα και η Εξουσία και όχι η Τέχνη. Ξέρω, είναι δύσκολο να οριστεί η Τέχνη, σε αντίθεση με το Χρήμα και την Εξουσία, αλλά να ένας ωραίος μπούσουλας για να τα ξεχωρίζεις: αν φέρνει κοντά ανθρώπους με διαφορετικές κουλτούρες είναι Τέχνη, αν τους χωρίζει όχι.
Πωπω, μακρά εισαγωγή, σου ‘φαγα το χρόνο, για ταινία θα έγραφα. Είδα, που λες, πρόσφατα μια ταινία από το 1962, το Harakiri του Masaki Kobayashi. Δεν τον ήξερα τον τύπο, τυχαία έπεσα πάνω του, από γιαπωνέζους ήξερα μόνο τον Kurosawa, άντε και κάνα Teshigahara στο τσακίρ κέφι. Με δεδομένο πως ο πιο γνωστός είναι βέβαια ο Κουροσάβα, ο οποίος συνήθως ασχολείται με θέματα ανδρείας, μύθου, τιμής κλπ, ο Κομπαγιάσι αποτελεί σαφή διαφοροποίηση, απ’ ό,τι κατάλαβα. Τα θέματά του και ο τρόπος που τα προσέγγιζε φαίνεται να είχαν σαφή κοινωνικοπολιτική χροιά, ήταν μια ουσιαστική αποδόμηση, ένα τρολάρισμα των θεμάτων με τα οποία καταπιανόταν ο Κουροσάβα, τον οποίο έχουμε στο μυαλό μας οι περισσότεροι όταν ακούμε για Ιαπωνία. Ή τουλάχιστον αυτή την αίσθηση είχα από αυτή τη μία ταινία του, θα κοιτάξω να δω κι άλλες.
Βρισκόμαστε λοιπόν στην Ιαπωνία γύρω στο 1600κάτι, και κλασικά βλέπουμε σαμουράι να υπηρετούν αρχοντικούς οίκους με όλη την τιμή και τη μεγαλοπρέπεια που έχουμε συνηθίσει να ακούμε για αυτούς. Με μια διαφοροποίηση: ενώ συνήθως παρακολουθούμε φάσεις από μεγάλους πολέμους, ανακατωσούρες, προδοσίες και ηρωισμούς, εδώ είμαστε σε μια περίοδο μακρόχρονης ειρήνης. Η ειρήνη αυτή έχει προκύψει από την ισοπέδωση των τοπικών αρχοντικών οίκων -που μάχονταν μεταξύ τους- από την κεντρική εξουσία, όπως αυτή διαμορφώθηκε μετά τους τελευταίους πολέμους. Οι οίκοι προσπαθούν να διατηρήσουν την παλιά τους αίγλη, όμως είναι φανερό πως οι κοινωνικές συνθήκες, το κοινωνικό συμβόλαιο θα λέγαμε σήμερα, έχει ραγίσει και τους επηρεάζει με πρωτόγνωρο τρόπο. Η καταστροφή ενός οίκου έχει ως αποτέλεσμα πχ ίσαμε 12.000 ακόλουθοί του, από τους σαμουράι μέχρι τον τελευταίο αγρότη που τάιζε τους άρχοντες και ζούσε καλά, να έχουν βρεθεί ξεκρέμαστοι χωρίς τα βασικά μέσα για να επιβιώσουν.
Οι “έρμοι” οι άρχοντες εδώ αντιμετωπίζουν ένα συγκεκριμένο φαινόμενο που έχει λάβει διαστάσεις επιδημίας. Πολλοί σαμουράι, που τον καιρό του πολέμου θα ζούσαν με τιμή και θα σκοτώνονταν επίσης με τιμή για την επικράτηση του άρχοντά τους, πλέον βρίσκονται στο τελευταίο σκαλοπάτι της ένδειας καθώς είναι αχρείαστοι. Μέσα στην απελπισία τους, πολλοί από αυτούς έχουν βρει το κόλπο να πηγαίνουν έξω από τους οίκους και να απειλούν να κάνουν χαρακίρι με την ελπίδα να τους δοθεί κάποια βοήθεια ώστε να τη βγάλουν καθαρή, τουλάχιστον για λίγο καιρό ακόμα.
Ένας τέτοιος σαμουράι καταφτάνει σε έναν οίκο και ζητάει να του παραχωρηθεί κατάλληλος χώρος για να εκτελέσει χαρακίρι, ώστε να διαφυλάξει την αξιοπρέπειά του. Έχοντας στο μυαλό τους ανάλογες φήμες, ο άρχοντας και, κυρίως, οι καλοταϊσμένοι -ακόμα- σαμουράι του, αντιμετωπίζουν με δυσπιστία το νεοφερμένο και του φέρονται προσβλητικά. Ο άρχοντας, προκειμένου να αποθαρρύνει και να διώξει τον ενοχλητικό, του διηγείται την ιστορία του προηγούμενου που εμφανίστηκε εκεί με το ίδιο αίτημα. Του εξιστορεί πώς ο άνθρωπος αυτός εξευτελίστηκε και αναγκάστηκε, για να σώσει την εναπομείνουσα τιμή του, να εκτελέσει χαρακίρι με ξίφος από μπαμπού, μιας και προφανώς είχε από καιρό πουλήσει τη λεπίδα του για να επιβιώσει. Ο Κομπαγιάσι γίνεται ιδιαίτερα περιγραφικός σε αυτό το τελευταίο βασανιστήριο του εξαθλιωμένου, και δείχνει την έχθρα και τις κοροϊδίες που υφίσταται από τους βολεμένους σαμουράι του οίκου, οι οποίοι τον βλέπουν ως μίασμα που προσβάλει συνολικά την τιμή τους. Ο δύστυχος και ατιμασμένος σαμουράι τελικά αυτοκτονεί μέσα σε φριχτούς πόνους, χωρίς να απολαύσει το γρήγορο, ανώδυνο και τιμημένο θάνατο που προσφέρει η παραδοσιακή διαδικασία του χαρακίρι.
Επιστρέφοντας από τη διήγηση του άρχοντα στο τώρα, βλέπουμε πως αυτός ο καινούργιος εξαθλιωμένος σαμουράι μάλλον δεν είναι ίδια περίπτωση. Αρνείται να υποπέσει στον εξευτελισμό του προηγούμενου, και όλα δείχνουν πως είναι ειλικρινής και αποφασισμένος να κάνει χαρακίρι. Όμως, πριν το κάνει, αρχίζει κι αυτός με τη σειρά του να λέει την ιστορία της ζωής του, μια ιστορία στην οποία φαίνεται να εμπλέκεται και ο ατιμασμένος προηγούμενος σαμουράι.
Όσο προχωρά η ταινία, ο Κομπαγιάσι αποδομεί μεθοδικά την έννοια της τιμής που εκπροσωπεί ο οίκος. Θέτει ερωτήματα για το πόση βαρύτητα μπορεί να έχουν στ’ αλήθεια οι παραδοσιακές αξίες ενός τόπου σε μια κατάσταση εξαίρεσης, σε μια στροφή της Ιστορίας. Εστιάζει στην υποκρισία όλων αυτών που το παίζουν θεματοφύλακες της ηθικής, που διυλίζουν τον κώνωπα από το ποτήρι της παράδοσης, ενώ παράλληλα καταπίνουν την κάμηλο των επιτακτικών ανθρώπινων και κοινωνικών αναγκών. Αυτό που με άγγιξε περισσότερο είναι η στάση των ακόμα ενεργών και κορδωμένων σαμουράι. Υπερασπίζονται την ξεπεσμένη εξουσία που υπηρετούν, και επιτίθενται με λύσσα στον εξαθλιωμένο -όχι με δική του υπαιτιότητα- συνάδελφό τους, τον θεωρούν υπεύθυνο για το δικό τους ζοφερό μέλλον. Αυτό για μένα είναι το νήμα που ενώνει διαφορετικούς τόπους και χρόνους και πραγματώνει, εν προκειμένω, την Τέχνη: άραγε χίλιες βουρδουλιές σε ξένη πλάτη είναι πολλές;
Κώστας από πέρα
(Αγαπητέ Κώστα, πολύ όμορφα τα έγραψες. Θα το δω το Harakiri. Βλέπω ταινίες αλλά, όσο μεγαλώνω, προτιμάω να κάνω άλλα πράγματα. Για παράδειγμα, τώρα παρατηρώ τα χελιδόνια με τις ώρες. Ταινία είναι και αυτό. Πάντως, έχω δει τα πάντα. Από τον Κουροσάβα μέχρι τον Φελίνι και τον Παζολίνι, ενώ, ως φοιτητής, είχα δει όλους τους Βέντερς και τους Φασμπίντερ του πλανήτη. Τρελαίνομαι να βλέπω και ταινίες χωρίς κανένα νόημα. Είναι πολύ γειωτικές και χαλαρωτικές. Να είσαι καλά. Την αγάπη μου.)
Το pitsirikos.net χρειάζεται τη βοήθειά σου
Στήριξε οικονομικά το pitsirikos.net, αν θεωρείς πως καλό είναι να υπάρχουν στην Ελλάδα και κάποιες φωνές που δεν δουλεύουν για τον Μαρινάκη, τον Αλαφούζο, τον Σαββίδη και τα άλλα παιδιά, οπότε μπορεί να διαβάσεις ή να ακούσεις κάτι διαφορετικό από αυτό που συμφέρει τους ολιγάρχες. Οι τρόποι στήριξης εδώ.