Οδύσσεια
Γεια σου, πιτσιρίκο!
Μια Οδύσσεια είν’ ο κόσμος, η ζωή, η ψυχή μας. Κι η Ιθάκη όσο πλησιάζουμε τόσο μακραίνει στον ορίζοντα. Μα κι όταν φτάσουμε -ποιος ξέρει πότε και αν- δεν την αναγνωρίζουμε. Μες στη θολή ομίχλη τυλιγμένη, ποια Αθηνά θα την αποκαλύψει; Καινούργια αναζήτηση μίας θεάς που θα είναι φιλαράκι μας, θα κουβεντιάζουμε όμορφα κάτω από την ελιά όχι για εκδίκηση, θανατικό, εξουσίες και τέτοια. Εμείς μια Ιθάκη θέλαμε χωρίς μνηστήρες… Παρασύρθηκα, όμως, δεν υπάρχουν Ιθάκες χωρίς μνηστήρες.
Τα ομηρικά έπη είναι δεξαμενή γόνιμη για συμβολιστικές αναγωγές σε σύγχρονα φαινόμενα και καταστάσεις και στο λογοτεχνικό πεδίο και στο ψυχαναλυτικό και όπου ο καθείς επιθυμεί. Η Οδύσσεια λίγο περισσότερο.
Βέβαια, η αγαπημένη μου είναι η Ιλιάδα, αλλά χαίρομαι έτσι κι αλλιώς όταν δίνεται η ευκαιρία να μιλήσουμε για τον Όμηρο κι ευχαριστώ τον αγαπημένο Κώστα γι’ αυτό.
Δε θα συμφωνήσω με την εκτίμησή του, αλλά είναι πολύτιμο το γεγονός ότι έκανε μια άλλη ανάγνωση στον οδυσσειακό μύθο.
Η προσωπική μου εκτίμηση που βασίζεται αποκλειστικά στην ανάγνωση της ομηρικής Οδύσσειας –και που μπορεί να είναι και λάθος, όπως λέμε πάντα- είναι πως δεν υπάρχει κάποιο νήμα του ομηρικού μύθου της Οδύσσειας που να μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι ο Οδυσσέας υπήρξε θύμα κακοποιητικής συμπεριφοράς από κάποιες γυναίκες. Άλλοι μύθοι μπορεί. Η ομηρική εκδοχή του, όχι.
Ο Οδυσσέας είναι ένας άνθρωπος που διαλέγει τη μοίρα του. Το σενάριο της ζωής του είναι έτσι κι αλλιώς πλεγμένο από τη Μοίρα –την ανώτερη δύναμη στον ομηρικό κόσμο- αλλά δεν του χαρίζεται, το διαλέγει. Αυτή είναι η ομορφιά του έργου: ο Οδυσσέας είναι ελεύθερος άνθρωπος. Όλα τα στραβοπατήματα και οι κακοτοπιές, τα βάσανα και οι απώλειες, οι θεοί, οι άνθρωποι, τα τέρατα που σημάδεψαν τη διαδρομή του είναι εκ των ων ουκ άνευ για την πραγμάτωση του στόχου του. Οι αγκαλιές των γυναικών που του χαρίστηκαν – τρυφερές, αγαπησιάρικες- δεν τον ξεστράτισαν, δεν έχασε τον εαυτό του ούτε τον στόχο του. Ήταν ψηφίδες που συμπλήρωσαν το πορτρέτο του, ενός ανθρώπου που, κι όταν ακόμη φτάσει στην ποθητή Ιθάκη, του μέλλεται να την εγκαταλείψει για νέο ταξίδι [αναφέρεται ρητά μες στην Οδύσσεια].
Η Κίρκη ήταν νύμφη-μάγισσα, κατώτερη θεά. Η μαγική της δύναμη δεν άγγιξε τον Οδυσσέα, γιατί αυτός διέθετε το αντίδοτο που του έδωσε ο Ερμής. Η Κίρκη ερωτεύτηκε τον Οδυσσέα. Μπορεί να μεταμόρφωσε σε γουρουνάκια τους συντρόφους του [να πεδίο λαμπρό για συμβολιστικές αναζητήσεις], τους επανέφερε, όμως, σύντομα στην ανθρώπινη μορφή για χάρη του Οδυσσέα. Τον Οδυσσέα τον αγάπησε, έδειξε έμπρακτα τη συμπόνια της για την κάθοδό του στον Άδη και τον βοήθησε καθοριστικά στο ταξίδι προς την Ιθάκη. Ήταν αυτή που του έδωσε ακριβείς οδηγίες για την αντιμετώπιση ή την αποφυγή θανάσιμων κινδύνων [Σκύλλα, Χάρυβδη, Σειρήνες, νησί του Ήλιου]. Υπήρξε για έναν ολόκληρο χρόνο ομόκλινή του, περνούσε θαυμάσια μαζί της ο Οδυσσέας, αφού ψιλοξέχασε και τον σκοπό του ταξιδιού του- την εμβληματική Ιθάκη. Του τον θύμισαν άλλοι, οι σύντροφοί του, που ένα πρωί αφού είδαν κι αποείδαν πως ο καιρός περνούσε, είπαν: ‘’Καημένε, βάλε πια στο νου και τη γλυκιά πατρίδα!’’ Η Κίρκη ήταν υπέροχη. Δεν ξέρω πόσο κακοποιητικό είναι να ξεχνάς την πατρίδα σου στην αγκαλιά μιας γυναίκας…
Η νύμφη Καλυψώ, μια ακόμη κατώτερη θεά που ερωτεύτηκε σφόδρα τον Οδυσσέα. Βρέθηκε στο νησί της θαλασσοδαρμένος ναυαγός – τον έφερε το κύμα- ολομόναχος, σε μαύρο χάλι [ ναι, κακοποιήθηκε αρκετά απ’ τον Ποσειδώνα!]. Ήταν η γυναίκα που τον έσωσε, τον φίλεψε, τον έθρεψε, τον αγάπησε. Τον ήθελε κοντά της και τον κράτησε τουλάχιστον επτά χρόνια – του έταξε, μάλιστα, και την αθανασία. Αλλά …χωρίς τη θέλησή του. Ο Οδυσσέας, που στην αρχή απολάμβανε την Καλυψώ και το παραδεισένιο νησί της, όσο ο καιρός περνούσε σπάραζε στο κλάμα γιατί μέσα του φούντωνε ο πόθος του νόστου. Δεν μπορούσε, όμως, να φύγει. Όχι, δεν ήταν σιδηροδέσμιος ούτε δαρμένος. Απλώς, δεν είχε τα μέσα. Η Καλυψώ, η μόνη που μπορούσε να του τα προσφέρει, δεν ήθελε να το κάνει. [Προσωπική μου άποψη: η στάση αυτή δε συνιστά κακοποίηση, απ’ όσα ψυχαναλυτικά μαλλιά κι αν την τραβήξουμε.] Όταν ήρθε η ώρα, που οι θεοί κι η Μοίρα αποφάσισαν, η Καλυψώ βοήθησε υπέρ το δέον τον αγαπημένο της. Με τρυφερότητα, αγάπη και έμπρακτη βοήθεια τον ξεπροβόδισε.
Εν τέλει, στην Οδύσσεια όλοι δουλεύουν για τον Οδυσσέα μας.
Καμία από τις δυο γυναίκες δεν έδειξε καλό πρόσωπο στην αρχή που άλλαξε στη συνέχεια. Η Κίρκη μόνο, αντιστρόφως, έκανε στην αρχή επίδειξη δύναμης με τα μαγικά της και γλύκανε πολύ σύντομα. Καμία δε γήτεψε, δε μάγεψε, δεν ξεγέλασε, δεν παγίδεψε τον Οδυσσέα. Γιατί, απλούστατα… είναι ο Οδυσσέας!
Υπάρχει μια γυναίκα που τον παγίδεψε! Η Πηνελόπη! Αντάξια σύζυγος ενός Οδυσσέα. Για λίγα λεπτά, τη στιγμή της αναγνώρισης ο Οδυσσέας παγιδεύεται από ένα τέχνασμα της γυναίκας του [καθόλου κακοποιητικό, σαν διαβεβαιώ]. Σε όλη την Οδύσσεια έχει φλομώσει τους πάντες στα ψέματα, ήρθε και η δική του ώρα.
Ο ομηρικός κόσμος είναι ο κόσμος ολόκληρος.
Έχω την αίσθηση -δεν πρόκειται για φιλολογική εκτίμηση, αλλά για προσωπική αίσθηση- ότι ο Όμηρος παρουσιάζει έναν κόσμο στο ιστορικό πλαίσιο μιας εποχής με βασιλιάδες, αριστοκράτες, γυναίκες, δούλους κλπ που δεν ασφυκτιά, δε δεσμεύεται , δε ζει περιοριστικά μέσα στις αδρές γραμμές της ιστορικότητας των κοινωνικών θεσμών, της πολιτικής συγκυρίας. Ξεθωριάζουν οι διαχωρισμοί των εποχών και των ανθρώπων, του μύθου και της πραγματικότητας, και γίνονται όλα ένας κόσμος: ο κόσμος των ανθρώπων. Ο Όμηρος δε χωρίζει, δε διχάζει. Ο Όμηρος ενώνει, συμφιλιώνει. Ανθρώπους με ανθρώπους, ανθρώπους με τη ζωή, ανθρώπους με τον θάνατο, τη ζωή με τον θάνατο.
Φιλιά πολλά
Μερόπη
Στην εικόνα η Καλυψώ στο όμορφο νησί της συνομιλεί με τα πουλιά.
(Αγαπημένη Μερόπη, αγαπάω τον Όμηρο και τον Οδυσσέα -και τον Άργο- αλλά τώρα διαβάζω ξανά τους Πέρσες του Αισχύλου. Μακάρι να το διαβάσουν και όλοι αυτοί οι πολεμοχαρείς, μπας και συνειδητοποιήσουν τα δεινά του πολέμου και σωθεί κάνας άνθρωπος. Να είσαι καλά. Την αγάπη μου.)
Το pitsirikos.net χρειάζεται τη βοήθειά σου
Στήριξε οικονομικά το pitsirikos.net για να συνεχίσει να υπάρχει μέχρι τη Δευτέρα Παρουσία. Οι τρόποι στήριξης εδώ.