Περί τυφλότητας

Γεια σου, πιτσιρίκο!
Έχω πάθει κόλλημα αυτές τις μέρες με τους πίνακες του Πίτερ Μπρίγκελ του πρεσβύτερου [έχει και γιο ζωγράφο, συν-ονοματεπώνυμο].

Αρχίζω με ένα πολύ χαρούμενο [έχω και όρεξη ν’ αστειευτώ] έργο του την ‘’παραβολή των τυφλών’’

Είναι ένας πίνακας που ταιριάζει γάντι στην ανθρωπότητα. Τον ζωγράφισε ο Μπρίγκελ ένα χρόνο πριν απ’ το θάνατό του, το 1568, και μάλλον σχετίζεται με την πολιτική επικαιρότητα της εποχής του.

Το έργο βασίζεται στη βιβλική παραβολή των τυφλών που οδηγούν τους τυφλούς από το Κατά Ματθαίον [‘’ Aφήστε τους· είναι τυφλοί οδηγοί τυφλών· και αν ένας τυφλός οδηγεί έναν άλλον τυφλό, και οι δύο θα πέσουν σε χαντάκι.’’]

Έξι τυφλοί άνδρες βαδίζουν σε μια σύνθεση που χωρίζεται διαγώνια από το φόντο του τοπίου [ενός ήρεμου φυσικού τοπίου] κάτι που δημιουργεί ένταση και ενισχύει την αίσθηση της κίνησης. Φαίνονται σαν να διαδέχονται ο ένας τον άλλον σε μια ενιαία κίνηση που καταλήγει σε πτώση. Παρασύρει ο ένας τον άλλον σε μια αναπόφευκτη πτώση [ ‘’όμως η πτώσις μας είναι βεβαία’’, που λέει κι ο Καβάφης]. Ο πρώτος τυφλός έχει ήδη πέσει. Ο τρίτος μοιράζεται ένα ραβδί με τον δεύτερο, από το οποίο τον τραβά προς τα κάτω. Οι άλλοι δεν έχουν ακόμη σκοντάψει, αλλά η ίδια μοίρα φαίνεται να υπονοείται. Τα κεφάλια τους είναι στραμμένα προς τα πάνω, καθώς πρέπει να βασίζονται στην όσφρηση και την ακοή.

Είναι ζωγραφισμένοι με τόσο ρεαλισμό που επέτρεψε σε μεταγενέστερους ειδικούς επιστήμονες να παρατηρήσουν ότι ο καθένας έχει διαφορετική οφθαλμική πάθηση.

Τα μάτια του πρώτου τυφλού δε φαίνονται, αφού έχει πέσει στο ποτάμι. Ο δεύτερος στρίβει το κεφάλι του καθώς πέφτει, ίσως για να αποφύγει την πτώση και φαίνεται πως του έχουν αφαιρεθεί τα μάτια μαζί με τα βλέφαρα. Ο τρίτος-λένε οι ειδικοί- πάσχει από λεύκωμα κερατοειδούς, ο τέταρτος από ατροφία του βολβού, ο πέμπτος δεν έχει αντίληψη του φωτός ή είναι φωτοφοβικός, ο έκτος πάσχει από οφθαλμικό πεμφιγοειδές. [εννοείται πως είμαι άσχετη με την οφθαλμολογία!].

Σε προηγούμενες απεικονίσεις στην τέχνη, και από την αρχαιότητα ακόμη, οι τυφλοί δεν ήταν απεχθείς, θεωρούνταν μάλιστα κάτοχοι θείων χαρισμάτων. Εδώ ο Μπρίγκελ τους δείχνει εξαθλιωμένους και μάλλον αποκρουστικούς, χωρίς συμπάθεια.

Ο πίνακας αυτός έχει εμπνεύσει μεταγενέστερους καλλιτέχνες και ποιητές, όπως ο Μπωντλαίρ. Βρήκα το ποίημα ‘’Οι τυφλοί’’ από τα ‘’Άνθη του κακού’’ σε μετάφραση του Παναγιώτη Μουλλά, που υπήρξε εξαιρετικός καθηγητής μου στη Φιλοσοφική. Παραθέτω την πρώτη στροφή:

‘’Ψυχή μου, κοίτα τους: αλήθεια, είν’ αποκρουστικοί,
όμοιοι με ξόανα, κωμικοί κάπως στο φέρσιμό τους,
σαν υπνοβάτες, λες, αλλόκοτοι, τρομαχτικοί,
με στυλωμένο, άγνωστο πού, το βλέμμα το νεκρό τους.’’

Αναρωτιέμαι γιατί ασχολούμαι και γράφω γι’ αυτά.

Ίσως τα έργα τέχνης είναι μπαστούνια που αναχαιτίζουν την πτώση μας- για όσους βλέπουν.

Έπειτα, ο συμβολισμός αυτής της γκροτέσκας -εν τέλει- σύνθεσης των τυφλών είναι ακαταμάχητος. Μου φαίνεται πως τους βλέπω μπροστά μου καθημερνά, ολοζώντανους, στραβοχυμένους, ‘’σαν ξόανα’’, ‘’αλλόκοτους υπνοβάτες’’.

Και όπως τελειώνει το ποίημα του Μπωντλαίρ: ‘’Σέρνομαι κι εγώ! Και λέω, πιο ζαλισμένη απ’ αυτούς : τι αναζητούν στον ουρανό, όλοι αυτοί οι τυφλοί;’’.

Πολλά φιλιά

Μερόπη

Υ. Γ. Ένα από τα καλύτερα έργα του Ζοζέ Σαραμάγκου είναι το ‘’Περί τυφλότητας’’.

”Επιδημία τυφλότητας, πού ακούστηκε ποτέ…
Είναι μεγάλη αλήθεια αυτό που λένε, ότι ο χειρότερος τυφλός είναι αυτός που δε θέλει να δει.”

(Αγαπητή Μερόπη, υπάρχει επιδημία βεβαιοτήτων. Οι βεβαιότητες τυφλώνουν τον νου. Βεβαιότητες και εμμονές. Οι άνθρωποι βλέπουν κάτι να συμβαίνει μπροστά στα μάτια τους και λένε “Δεν είναι έτσι, δεν είναι αυτό που βλέπω, είναι αλλιώς”. Αυτό, αν το προσέξεις, συμβαίνει διαρκώς. Και αν εξαιρέσεις τον έρωτα -που μπορεί να μας τυφλώσει και μπράβο του- στις υπόλοιπες περιπτώσεις τα αποτελέσματα είναι κάπως τραγικά. Μερόπη, νομίζω πως αυτή η “τύφλωση” έχει να κάνει με την ιδιωτεία και με το ατομικό συμφέρον και κέρδος. Οι τυφλοί που έχω γνωρίσει στη ζωή μου, είχαν όλοι τους εξαιρετική “όραση”. Μπορεί να είναι και σύμπτωση. Να είσαι καλά. Την αγάπη μου.)

Το pitsirikos.net χρειάζεται τη βοήθειά σου

Στήριξε οικονομικά το pitsirikos.net, αν θεωρείς πως καλό είναι να υπάρχουν στην Ελλάδα και κάποιες φωνές που δεν δουλεύουν για τον Μαρινάκη, τον Αλαφούζο, τον Σαββίδη και τα άλλα παιδιά, οπότε μπορεί να διαβάσεις ή να ακούσεις κάτι διαφορετικό από αυτό που συμφέρει τους ολιγάρχες. Οι τρόποι στήριξης εδώ.