Kάτω από την απάθεια

Αγαπητέ πιτσιρίκο
Το άρθρο του Δημήτρη Βαλαβάνη με τίτλο «Η απάθεια είναι συνενοχή» θέτει με ωμό και αναγκαίο τρόπο μια θεμελιώδη ηθική εξίσωση: η σιωπή μπροστά στη φρίκη, η αδράνεια απέναντι στο έγκλημα, συνιστά μια μορφή συνενοχής. Και ναι, μπροστά στη γενοκτονική βία που υφίστανται οι Παλαιστίνιοι στη Γάζα, η κραυγή (του) είναι απόλυτα δικαιολογημένη. Η απάθεια, είτε ατομική είτε συλλογική, στρώνει το χαλί για να συνεχίζονται τα ειδεχθή εγκλήματα.

Με αφορμή όμως κριτικές που αναδύονται όταν κορυφώνεται μία άβολη για κάποια μέρη συλλογική αντίδραση και είναι του τύπου:

– “ναι, αλλά για την Κύπρο δεν κάνετε έτσι” με στόχο τους ‘φριπαλαιστινάκηδες’, ή
– ‘για τους νεκρούς στο Μάτι δεν έγινε καμία μαζική διαδήλωση’ με στόχο τους
‘αγανακτισμένους των Τεμπών’,
αναρωτήθηκα σχετικά με το υπόβαθρό τους.
Άσχετα με το κίνητρο της κριτικής υπάρχει κάποια βάση σε αυτή;

Με κάποια πρόχειρη έρευνα, το φαινόμενο που περιγράφεται ως «απάθεια» πιθανώς είναι η κορυφή του παγόβουνου και κάτω από την επιφάνεια ίσως κρύβεται ένας πιο σύνθετος και βαθιά ριζωμένος μηχανισμός: η επιλεκτική ενσυναίσθηση.

Η επιλεκτική ενσυναίσθηση είναι η ψυχολογική τάση να νιώθουμε και να εκφράζουμε συμπόνια και αλληλεγγύη για συγκεκριμένες ομάδες ανθρώπων, συνήθως αυτές που αντιλαμβανόμαστε ως «δικές μας» (λόγω εθνότητας, θρησκείας, πολιτισμικής εγγύτητας), ενώ ταυτόχρονα αγνοούμε ή υποβαθμίζουμε τον πόνο άλλων.

Αυτή η επιλεκτικότητα δεν είναι πάντα συνειδητή. Τροφοδοτείται
και γιγαντώνεται από τρεις βασικούς παράγοντες:

1. Τη γεωπολιτική σκοπιμότητα: Οι κυβερνήσεις εκφράζουν την «ανησυχία» και την «αλληλεγγύη» τους με βάση τις συμμαχίες και τα οικονομικά τους συμφέροντα, όχι με βάση μια οικουμενική ηθική.

2. Την πλαισίωση από τα ΜΜΕ (Media Framing): Τα μέσα μαζικής ενημέρωσης επιλέγουν ποιες κρίσεις θα προβάλουν και, κυρίως, πώς θα τις προβάλουν. Ένα θύμα μπορεί να παρουσιαστεί ως «ένας από εμάς», ενώ ένα άλλο ως απρόσωπο στατιστικό στοιχείο μιας «μακρινής σύγκρουσης».

3. Την προκατάληψη της «οικείας ομάδας» (In-group Bias): Ως άνθρωποι, είμαστε καλωδιωμένοι να ταυτιζόμαστε ευκολότερα με όσους μας μοιάζουν.

Και εδώ ακριβώς αποκαλύπτεται ένα ελληνικό παράδοξο: η κοινωνία, στο σύνολό της, δεν είναι απαθής για την Παλαιστίνη. Αντιθέτως.

Οι συχνές και παλμικές διαδηλώσεις σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη, οι δράσεις των σωματείων στα λιμάνια, οι ανακοινώσεις οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών και η σταθερά φιλοπαλαιστινιακή στάση μεγάλου μέρους της κοινής γνώμης αποδεικνύουν μια βαθιά και διαχρονική ενσυναίσθηση για τον παλαιστινιακό λαό.

Εδώ, η κυβερνητική «απάθεια» (που στην πραγματικότητα είναι μια κυνική στρατηγική σύμπλευσης με το Ισραήλ) βρίσκεται σε πλήρη αντίθεση με το λαϊκό αίσθημα.

Η κριτική, λοιπόν, πρέπει να γίνει πιο σύνθετη. Αν η ελληνική κοινωνία δεν είναι απαθής για τη Γάζα, είναι άραγε η ενσυναίσθησή της καθολική; Ας συγκρίνουμε την αντίδρασή μας σε τρεις διαφορετικές κρίσεις:

Παλαιστίνη: Ισχυρή ενσυναίσθηση από την κοινωνία, που έρχεται σε σύγκρουση με την κυβερνητική πολιτική.

Ουκρανία: Άμεση κρατική αντίδραση (στρατιωτική και ανθρωπιστική βοήθεια),εναρμονισμένη με τις επιταγές της Ε.Ε. και του ΝΑΤΟ. Οι Ουκρανοί πρόσφυγες παρουσιάστηκαν από τα κυρίαρχα ΜΜΕ ως «Ευρωπαίοι σαν εμάς», διευκολύνοντας την ταύτιση. Η ενσυναίσθηση εδώ ευθυγραμμίστηκε πλήρως με τη γεωπολιτική στρατηγική.

Συρία/Αφγανιστάν: Ενώ υπήρξε ένα κίνημα αλληλεγγύης από τη βάση, η επίσημη κρατική πολιτική ήταν αποτρεπτική (pushbacks, κλειστές δομές) και η μιντιακή κάλυψη συχνά πλαισίωνε τους πρόσφυγες ως «πρόβλημα» ή «απειλή», καλλιεργώντας την απόσταση και τον φόβο.

Συνεπώς, ναι, η απάθεια είναι συνενοχή. Αλλά η πραγματική μάχη που πρέπει να δοθεί είναι ενάντια στην επιλεκτική ενσυναίσθηση. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο όσοι σιωπούν για τη Γάζα. Το πρόβλημα είναι και όσοι φωνάζουν για τη Γάζα, αλλά έμειναν σιωπηλοί σε άλλες ανθρωπιστικές κρίσεις, ή αντιμετωπίζουν με καχυποψία τον (φτωχό) πρόσφυγα στη γειτονιά τους.

Η πραγματική πρόκληση δεν είναι απλώς να καταδικάσουμε την απάθεια, αλλά να οικοδομήσουμε μια συνεπή και καθολική ηθική στάση. Μια στάση που απαιτεί η ενσυναίσθηση να μην έχει σύνορα και να μην εξαρτάται από το διαβατήριο, τη θρησκεία ή το χρώμα του δέρματος του θύματος. Αυτό είναι το δύσκολο στοίχημα, τόσο για τις κοινωνίες όσο και για τον καθένα μας ξεχωριστά.

Ρωτώντας τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα (ChatGPT, Gemini κλπ.) ποιες είναι οι πρακτικές αντιμετώπισης της επιλεκτικής ενσυναίσθησης, μου πρότειναν ενδεικτικά:

1. Αναβάθμιση προσωπικής ενημέρωσης: Θέσε τον κανόνα «μία ιστορία – τρία παράθυρα»: πριν σχολιάσεις ή κοινοποιήσεις μια κρίση, διάβασε τουλάχιστον τρεις διαφορετικές πηγές (δεξιά–αριστερά–τοπική πηγή της πληγείσας χώρας).
Γιατί: Η συστηματική αλλαγή οπτικής μειώνει αποδεδειγμένα τη μονοδιάστατη ταύτιση και άρα τη προκατάληψη.

2. Εκπαίδευση ενσυναίσθησης στα σχολεία: Ενσωμάτωση προγράμματος μερικών ωρών (παιχνίδι ρόλων, ανάλυση πλαισίωσης στα μίντια) από τη Γ΄ Γυμνασίου.
Γιατί: Πιλοτικές εφαρμογές αύξησαν κατά ~30 % τη συμπεριφορική ενσυναίσθηση σε δέκα εβδομάδες.

3. «Human Library» σε δημοτικούς χώρους: Δανείζεις – αντί για βιβλίο – έναν άνθρωπο (θύμα κρίσης ή διακρίσεων) για 20 λεπτά συζήτησης.
Γιατί: Η άμεση, ισότιμη επαφή σπάει την «απο-προσωποποίηση» που τρέφει την
προκατάληψη.

4. Εποπτικός «Πίνακας Ενσυναίσθησης» για τα media: Πχ. μετρητής λεπτών ζωνών ‘πρώτης-ώρας’ και πλαισίωσης (θύμα / «παράπλευρη απώλεια») για κάθε κρίση.
Γιατί: Όταν η ανισομετρία προβολής γίνεται δημόσιο δεδομένο, οι συντάκτες
αναπροσαρμόζουν την κάλυψη.

5. Οικονομικά αντικίνητρα στη μιντιακή προκατάληψη: Πχ. σύνδεση 10 % της κρατικής διαφημιστικής δαπάνης με δείκτη «αναλογικής κάλυψης θυμάτων».
Γιατί: Μόλις η πλαισίωση γίνει μετρήσιμη και οικονομικά κρίσιμη, η εταιρική συμπεριφορά αλλάζει.

6. Χώροι ζωντανής συνύπαρξης σε γειτονιές: κοινά αναγνωστήρια, μαθήματα γλώσσας, παιδικές γωνιές.
Γιατί: Η καθημερινή, μη ιεραρχική επαφή αραιώνει τον φόβο και γεννά «φυσική»
ενσυναίσθηση.

7. Ταχεία κατάρτιση επαγγελματιών πρώτης γραμμής: Εκπαιδευτικό πρόγραμμα τύπου «Επιλεκτική Ενσυναίσθηση & Δημόσια Πολιτική» για δημοσιογράφους, διοικητικούς, σώματα ασφαλείας.
Γιατί: Μετα-αναλύσεις δείχνουν ότι ακόμη και βραχύβιες, στοχευμένες εκπαιδεύσεις μειώνουν την προκατάληψη σε επαγγελματίες.

Και εσείς (αρθρογράφε) τι απ’ όλα αυτά θα κάνετε;
Προσωπικά ήδη κάνω το 1, το 7 δεν μου είναι εφαρμόσιμο, τα 2, 4, 5 και 7 θα πρέπει να είναι πολιτικές προτάσεις, και το 3 θα το προτείνω στην τοπική δημοτική αρχή.

Θα κλείσω όπως έκλεισε και το ChatGPT (o3):

Η επιλεκτική ενσυναίσθηση δεν είναι κάποια «ανθρώπινη φύση» που σηκώνει τα χέρια ψηλά· είναι αποτέλεσμα της αρχιτεκτονικής πληροφορίας, επαφής και κινήτρου που έχουμε στήσει. Αλλάζεις την αρχιτεκτονική – αλλάζει και η ηθική εξίσωση.

Γ.Σ.

(Αγαπητέ φίλε, το πρόβλημα είναι ότι η γνώμη μας για όλα αυτά τα θέματα που αναφέρετε δεν έχει καμία σημασία στην πράξη. Η γνώμη μας δεν επηρεάζει σε τίποτα κανέναν πόλεμο. Οι κυβερνήσεις των ΗΠΑ έχουν ξεκινήσει άπειρους πολέμους, χωρίς να ρωτήσουν τους πολίτες τους, αν συμφωνούν με τον πόλεμο.
Αν αναφέρεστε σε αυτούς που περνάνε τη ζωή τους στα social media, για να την πουν ο ένας στον άλλον, τα προβλήματά τους είναι θέμα ψυχολόγων και ειδικών επιστημόνων. Η μοναξιά και η κατάθλιψη θερίζουν. Δεν είναι να ασχολείσαι σοβαρά με όλους αυτούς. Αυτοί είναι στα χέρια της επιστήμης.
Δεν έχει καμία σημασία λοιπόν αν είμαστε με τη μία χώρα ή με την άλλη, σε έναν πόλεμο. Επίσης, γιατί να είμαστε με τη μια χώρα ή με την άλλη; Ποδόσφαιρο είναι; Άλλωστε, τα πράγματα είναι κάπως πιο περίπλοκα. Το Ρωσία-Ουκρανία δεν είναι Ρωσία-Ουκρανία αλλά Ρωσία εναντίον ΗΠΑ με όλο το ΝΑΤΟ από δίπλα, ενώ η Κίνα στηρίζει τη Ρωσία.
Η γενοκτονία στη Γάζα δεν είναι πόλεμος δυο χωρών, ενώ έχει ξεκινήσει πριν από 80 χρόνια. Είναι ένα εντελώς διαφορετικό θέμα και οι περισσότεροι αναφέρονται σε αυτό, χωρίς να έχουν την παραμικρή ιδέα.
Τα κίνητρα των ανθρώπων είναι πιο απλά από όσο νομίζει κάποιος. Για παράδειγμα, οι νησιώτες που δεν θέλουν τους πρόσφυγες και τους μετανάστες να βγαίνουν στις παραλίες τους δεν είναι ρατσιστές· απλά, σκέφτονται πως οι πρόσφυγες θα διώξουν τους τουρίστες και οι ίδιοι θα χάσουν χρήματα. Αν οι πρόσφυγες και οι μετανάστες ήταν πλούσιοι, θα τους υποδέχονταν με τραγούδια και χορούς.
Αυτοί οι Έλληνες που κατέδιδαν στην Κατοχή τους Εβραίους και τους κομμουνιστές στους Γερμανούς δεν ήταν αντισημίτες ή αντικομμουνιστές· απλά ήθελαν τα χρήματα που πρόσφεραν οι Γερμανοί στους καταδότες και, βέβαια, ήθελαν να βάλουν χέρι στις περιουσίες των Εβραίων και των κομμουνιστών.
Αντί να ψάχνουμε για ιδεολογικά κίνητρα πίσω από τις πράξεις των ανθρώπων -και να βάζουμε ταμπέλες σε όλους-, ας δούμε το προφανές πως οι περισσότεροι άνθρωποι κάνουν τα πάντα για το χρήμα. Δηλαδή, βγάζει μάτι αυτό.
Αν δώσεις χρήματα σε κάποιον που χτυπιέται όλη μέρα κατά της Ρωσίας, την επόμενη ημέρα θα υποστηρίζει τη Ρωσία.
Δούλεψα σε μεγάλο ΜΜΕ και θυμάμαι πολύ καλά πως οι δημοσιογράφοι άλλα έλεγαν έξω από το στούντιο και τα εντελώς αντίθετα έλεγαν μέσα στο στούντιο. Μέσα στο στούντιο έλεγαν αυτά που ήθελε το αφεντικό τους, που τους πλήρωνε. Είναι τόσο απλό, απορώ πως υπάρχουν ακόμα άνθρωποι που δεν το καταλαβαίνουν.
Για να επιστρέψω στην απάθεια και την αδιαφορία, σκέφτομαι πως, εκτός από όλους τους άλλους λόγους που έχει κάποιος για να είναι απαθής και αδιάφορος -ναρκισσισμός, ιδιωτεία, κατάθλιψη κλπ-, τεράστιο ρόλο παίζει και το ότι οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται ότι η γνώμη τους δεν έχει καμία σημασία στην πράξη. Είμαστε Έλληνες, ζούμε σε ένα προτεκτοράτο, οι μισοί Έλληνες δεν ψηφίζουν γιατί έχουν αντιληφθεί πως οι εκλογές σε ένα προτεκτοράτο δεν έχουν κανένα νόημα, δεν επηρεάζουμε τίποτα στη χώρα μας, και έχουμε και απόψεις για τις άλλες χώρες; Είναι να χτυπιέσαι από τα γέλια, αν το σκεφτείς λίγο.
Πάντως, αν ένας άνθρωπος νοιάζεται για τους ανθρώπους, ξεκινάει από τον γείτονά του και τη γειτονιά του, πριν θελήσει να λύσει το Μεσανατολικό.
Να είστε καλά. Την αγάπη μου.)

Το pitsirikos.net χρειάζεται τη βοήθειά σου

Στήριξε οικονομικά το pitsirikos.net, αν θεωρείς πως καλό είναι να υπάρχουν στην Ελλάδα και κάποιες φωνές που δεν δουλεύουν για τον Μαρινάκη, τον Αλαφούζο, τον Σαββίδη και τα άλλα παιδιά, οπότε μπορεί να διαβάσεις ή να ακούσεις κάτι διαφορετικό από αυτό που συμφέρει τους ολιγάρχες. Οι τρόποι στήριξης εδώ.