Καζαντζάκης
Γεια σας!
Τον Καζαντζάκη τον είχα διαβάσει όλο (τα πεζά του) μέχρι το Γυμνάσιο. Ξεχωρίζω κατά σειρά: 1) την Κίνα, 2) τον Μυστρά, 3) τις Αδερφοφάδες, 4) τον Φτωχούλη του Θεού. Γενικά, όμως, δεν τον άντεχα. Τον διάβαζα, εκούσα άκουσα, επειδή ο πατέρας μου τον θεωρούσε must και δεν σήκωνε κουβέντα επ’ αυτού.
Υπάρχει στο διαδίκτυο μία τρελή συνέντευξη του Ρ. Αποστολίδη στην ΕΡΤ1 όπου τον κράζει αγρίως. Βέβαια, ο Αποστολίδης δεν ήταν κι αυτός να τον κάνεις πολλή παρέα. Εγώ, όμως, συμπαθώ τους ανθρώπους που είναι outspoken – αρκεί να μην είναι αγράμματοι. Και ο Αποστολίδης δεν ήταν. Στη δε συγκεκριμένη συνέντευξη, αν παραμερίσει κανείς “το περιττόν της εκστάσεώς” του, λέει σωστά – κατά τη γνώμη μου – πράγματα.
Επίσης, υπάρχει μία στηλιτευτική επιστολή της Γαλάτειας Καζαντζάκη εναντίον του πρώην συζύγου της, πολύ απολαυστική, καθώς, μεταξύ άλλων, θίγει ένα προσφιλές σε μένα θέμα, τις αντιφάσεις – εν προκειμένω, στο έργο του Καζαντζάκη. Αυτός ήταν ένας από τους λόγους που τα βιβλία του Καζαντζάκη με εκνεύριζαν τόσο, αλλά τότε που τα διάβαζα, αφενός, δεν μπορούσα να εξηγηθώ τόσο ωραία όσο η Γαλάτεια ή ο Αποστολίδης, αφετέρου, και να το έκανα, ουδείς μου έδινε σημασία (και πάντως όχι ο πατέρας μου)!
Η εικόνα της Κρήτης, όπως αποτυπώνεται στα μυθιστορήματα του Καζαντζάκη, έχει περισσότερη σχέση με τη φαντασία του και τις αναγνώσεις του (και, βασικά, τις ερμηνείες του) στον Νίτσε και πολύ λιγότερο με την ίδια την Κρήτη. “Το χρονικό μιας πολιτείας” του Παντελή Πρεβελάκη αποδίδει πολύ πιστότερο αυτό που κάποτε ήταν η Κρήτη και που επιβιώνει και σήμερα, αν και σε σπαράγματα. Εμένα, βέβαια, ο ρομαντισμός γύρω από το παρελθόν μού τη δίνει στα νεύρα. Ιστορίες για αγρίους συνέβαιναν πάντοτε και εδώ και αλλού. Και, υποθέτω, θα συμβαίνουν πάντοτε, “έως αν η αυτή φύσις των ανθρώπων η”.
Σας χαιρετώ!
Φιλικά,
Ν.
(Αγαπητή φίλη, υποθέτω πως γράψατε αυτό το κείμενο επειδή αναφέρθηκα στον Καζαντζάκη στο κείμενο “Κρήτη είσαι και κρίνεσαι”.
Κατ’ αρχάς, να πω πως έχω διαβάσει σπουδαιότερους συγγραφείς από τον Νίκο Καζαντζάκη αλλά κανένα συγγραφέα δεν αγάπησα σαν τον Καζαντζάκη. Για να καταλάβετε, κάποτε σηκώθηκα και έφυγα από ένα τραπέζι, επειδή κορόιδευαν τον Καζαντζάκη. Μπορεί να μοιάζει παιδιάστικο αλλά το έχω κάνει και πραγματικά είχα θυμώσει. Όταν πήγα πρώτη φορά στη Νάξο, ήμουν ενθουσιασμένος επειδή έμενα ακριβώς δίπλα στο σημείο που ο Καζαντζάκης πήγε σχολείο. Δηλαδή, οι άλλοι έτρεχαν στις παραλίες και εγώ γυρνούσα στο Κάστρο της Νάξου.
Το ότι εγώ αγαπάω τον Καζαντζάκη δεν σημαίνει πως πρέπει να τον αγαπούν και όλοι οι άλλοι. Βέβαια, δεν καταλαβαίνω αυτή τη λύσσα κατά του Καζαντζάκη. Υποθέτω πως έχει να κάνει με την εμπορική του επιτυχία διεθνώς. Ο Καζαντζάκης είναι ο πιο πολυδιαβασμένος και πολυμεταφρασμένος Έλληνας συγγραφέας, μετά τους συγγραφείς και τους φιλόσοφους της αρχαιότητας. Ακόμα και σήμερα -60 χρόνια μετά τον θάνατό του- βλέπω ξένους στα νησιά μας να διαβάζουν βιβλία του Καζαντζάκη. Αυτό μάλλον προκαλεί τον φθόνο των ομότεχνών του, αλλά ο φθόνος είναι συντετριμμένος θαυμασμός, όπως έγραψε ο Σέρεν Κίρκεγκορ. Δεν έχω γνωρίσει Έλληνα συγγραφέα, που να μην ένιωσε κάποια στιγμή την ανάγκη να με ενημερώσει πόσο δεν του αρέσει ο Καζαντζάκης και πόσο άθλιο συγγραφέα τον θεωρεί. Εν τω μεταξύ, τα δικά τους βιβλία δεν διαβάζονται με τίποτα, αν και οι ίδιοι θεωρούν πως είναι τουλάχιστον Ντοστογιέφσκι.
Για τις αντιφάσεις του Καζαντζάκη, εγώ δεν ξέρω άνθρωπο χωρίς αντιφάσεις. Έχετε διαβάσει τι έλεγε ο Τσόρτσιλ για τον Χίτλερ και τον Μουσολίνι; Ύμνους. Ας σκεφτούμε πως ο Καζαντζάκης -όπως και οι άλλοι της γενιάς του- γεννήθηκε στην Κρήτη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, φυγαδεύτηκε ως παιδί από τον πατέρα του στη Νάξο μαζί με την οικογένεια, για να σωθούν από τους Τούρκους, και έζησε Βαλκανικούς Πολέμους, Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, Οκτωβριανή Επανάσταση, Μικρασιατική Καταστροφή, άνοδο φασισμού και ναζισμού, Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, Κατοχή κλπ., μέχρι που φεύγει στη Γαλλία. Δεν τα έζησα όλα αυτά, αλλά φαντάζομαι πως θα ήταν μεγάλη δοκιμασία -για όσους κατάφεραν να επιζήσουν από όλα αυτά- και σκέφτομαι πως εγώ μάλλον θα ήμουν σε απόλυτη σύγχυση.
Για τον Ρένο Αποστολίδη, που όλα τα σφάζει, όλα τα μαχαιρώνει, από Σολωμό μέχρι Καζαντζάκη, δεν θέλω να γράψω κάτι.
Ούτε για τη Γαλάτεια Καζαντζάκη θα ήθελα να γράψω αλλά πείτε μου κάτι:
Ζείτε εσείς με έναν άνδρα για 17 τουλάχιστον χρόνια, είστε σύντροφοι ζωής, αυτός ερωτεύεται μια άλλη γυναίκα, και εσείς του λέτε πως, για να σου δώσω διαζύγιο, θέλω να κρατήσω το επίθετό σου. Περίεργο δεν είναι; Προσοχή, αυτός ο άνδρας δεν είναι ακόμα διάσημος διεθνώς και δεν έχει γράψει ακόμα τα μυθιστορήματα που τον έκαναν πασίγνωστο. Στη συνέχεια, γράφετε εναντίον αυτού του άνδρα και τη χρονιά του θανάτου του -31 χρόνια μετά τον χωρισμό σας-, και ενώ ξέρετε τα σοβαρά προβλήματα υγείας που έχει αυτός ο άνθρωπος, ξέρετε ότι η λευχαιμία τον τελειώνει, εσείς κυκλοφορείτε ένα βιβλίο που αναφέρεται στην προσωπική σχέση σας με αυτόν τον άνδρα και έχει ως σκοπό να αποδείξει πόσο σκάρτος είναι, αλλά να πάρετε κι εσείς λίγη από τη δόξα αυτού του άνδρα, του οποίου έχετε ακόμα το επίθετο, ως …τίτλο. Υπάρχει ένας χαρακτηρισμός που θα έδινα σε μια τέτοια γυναίκα, ή σε όποιον άνθρωπο κάνει κάτι τέτοιο, αλλά δεν θα ήθελα να τον γράψω.
Αγαπητή φίλη, ο Νίκος Καζαντζάκης, όπως κάθε δημιουργός, είναι το έργο του. Το έργο του Καζαντζάκη αντέχει, σε αντίθεση με τα έργα άλλων που δοξάστηκαν εν ζωή αλλά ξεχάστηκαν. Το παράπονο του Καζαντζάκη, όσο ζούσε, ήταν πως δεν τον διάβαζαν οι Έλληνες. Δεν έζησε για να μάθει πόσο πολύ διαβάστηκε και συνεχίζει να διαβάζεται από τους Έλληνες. Και όχι μόνο τους Έλληνες. θυμάμαι μια συζήτηση με έναν νεαρό Αμερικανό φοιτητή στην Πάρο, πριν από μερικά χρόνια, που διάβαζε Καζαντζάκη με πάθος, ενώ θυμάμαι έναν Νορβηγό να διαβάζει Καζαντζάκη στο Μανδράκι στη Νίσυρο, και να εμφανίζεται ο τότε δήμαρχος και να του λέει πως δεν πρέπει να διαβάζει Καζαντζάκη, γιατί ήταν άθεος κλπ.
Σε ό,τι αφορά την Κρήτη, ξέρουν οι Κρητικοί πως ο Καζαντζάκης είναι το πιο άξιο τέκνο της. Και είναι η περηφάνια της Κρήτης.
Δεν ξέρω την ηλικία σας αλλά, αν είστε πολύ νέα, καταλαβαίνω τη χαρά σας με την αποκαθήλωση και την αμφισβήτηση των διάσημων δημιουργών· είναι σύνδρομο της νεότητας. Στην κριτική, όλοι πρώτοι είναι. Στη δημιουργία σπουδαίων έργων, βλέπω ερημιά. Δεν έχει Καζαντζάκη η Ελλάδα σήμερα. Αλλά και όταν τον είχε, δεν τον ήθελε.
Βάζω μια φωτογραφία του Καζαντζάκη με τη Μελίνα -αν και θα έπρεπε να βάλω με την Ελένη, στην οποία όφειλε πολλά ο Καζαντζάκης και το ήξερε- για να παραθέσω αυτό που είχε πει η Μελίνα για τον Καζαντζάκη, όταν τον συνάντησαν πολύ άρρωστο πια στην Αντίμπ με τον Ζιλ Ντασέν:
“Ο Καζαντζάκης μιλούσε για την Ελλάδα μ’ αγάπη και πάθος. Κατάλαβα πόσο δύσκολη έπρεπε να είναι η εξορία του, αλλά δεν μπορούσε ν’ ανεχθεί τους Έλληνες που παρέδωσαν τη χώρα τους στον ξένο έλεγχο, στο ξένο χρήμα και που αποκτούσαν ξενικούς τρόπους.”
Μη μου γράψετε τώρα για τη Μελίνα. Κοιτάξτε γύρω σας. Κοιτάξτε ποιοι είναι οι σημαντικοί Έλληνες σήμερα. Και ας αφήσουμε λίγο στο πλάι την κριτική για τους νεκρούς.
Να είστε καλά. Την αγάπη μου.)
Το pitsirikos.net χρειάζεται τη βοήθειά σου
Στήριξε οικονομικά το pitsirikos.net, αν θεωρείς πως καλό είναι να υπάρχουν στην Ελλάδα και κάποιες φωνές που δεν δουλεύουν για τον Μαρινάκη, τον Αλαφούζο, τον Σαββίδη και τα άλλα παιδιά, οπότε μπορεί να διαβάσεις ή να ακούσεις κάτι διαφορετικό από αυτό που συμφέρει τους ολιγάρχες. Οι τρόποι στήριξης εδώ.