Imagine

Αγαπημένε μου Πιτσιρίκο,
Αφιέρωσε το Νινί στο τελευταίο σας πόντκαστ. Είναι, όντως, τρομερά εκνευριστικές και ανυπόφορες αυτές οι συζητήσεις για το τι πρέπει να κάνουμε επιτέλους, αλλά κάτι μου λέει ότι τίποτα καλό δεν πρόκειται να προκύψει αν σταματήσουμε να τις κάνουμε.

Γιατί η δικαιοσύνη στον κόσμο υπάρχει μόνο όταν την διεκδικούμε. Δεν μας χαρίζεται, ούτε είναι εγγυημένη από οποιοδήποτε κράτος και παρακράτος. Απόδειξη γι’ αυτό είναι η ίδια η Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, η οποία υπογράφηκε το 1946, και ακόμα εκκρεμεί.

Οι συνθήκες για το παγκόσμιο εμπόριο και την κυκλοφορία του χρήματος, πάντως, τηρούνται στο ακέραιο.

Το επίπεδο της δικαιοσύνης σε μια κοινωνία και τα προνόμια που απολαμβάνουμε -γιατί αν ήταν δικαιώματα δεν θα μπορούσαν να μας αφαιρεθούν-, είναι αυτά που αποδεχόμαστε και με τα οποία μπορούμε να ζήσουμε.

Δυστυχώς, έχουμε συνηθίσει στα λίγα.

Το οποίο με έβαλε σε σκέψεις, γιατί η σημαντικότερη συμβολή της Γαλλικής Επανάστασης ήταν η καθιέρωση της ιδέας ότι, μέσω μιας λαϊκής εξέγερσης, μπορείς να δημιουργήσεις έναν νέο κόσμο, μια νέα πραγματικότητα, καταστρέφοντας τους διεφθαρμένους θεσμούς που λυμαίνονται την εξουσία και ρυθμίζουν τις ζωές των ανθρώπων, πολλές φορές χωρίς την συγκατάθεσή τους.

Η ιδέα αυτή αποτελεί μια εξαιρετικά επικίνδυνη ιδέα για κάθε μορφή εξουσίας. Στην περίπτωση της Γαλλικής Επανάστασης, αφορούσε τους διεφθαρμένους θεσμούς της Βασιλείας και της Εκκλησίας, που επί αιώνες ζούσαν εις βάρος του λαού.

Δύο αιώνες μετά, στα ανατολικά σύνορα της Ευρώπης, η αυτοδιάλυση της Σοβιετικής Ένωσης σηματοδότησε το τέλος μιας άλλης λαϊκής επανάστασης -τα εγκλήματα της οποίας σόκαραν τον κόσμο που είχε υπερασπιστεί αρχικά το σοβιετικό καθεστώς και πίστεψε στις ιδέες της Οκτωβριανής επανάστασης-, ενώ έσβησε παράλληλα στην συνείδηση της πλειοψηφίας του κόσμου την ιδέα που είχε ξεκινήσει 200 χρόνια νωρίτερα, ότι η ριζοσπαστική αλλαγή της κοινωνίας μπορεί να οδηγήσει σε έναν καλύτερο κόσμο.

Στην αντίπερα όχθη του Ατλαντικού, και προς την αντίθετη κατεύθυνση της ιδέας αυτής, οι Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής προωθούσαν την ιδέα ότι οι επαναστάσεις πάντα θα αποτυγχάνουν να πραγματοποιήσουν τους σκοπούς τους, αφού ο κόσμος είναι χαοτικά περίπλοκος, και είναι αδύνατο να προβλέψεις και να εγγυηθείς το αποτέλεσμα των ενεργειών εκατομμύρια διαφορετικών συντελεστών, πόσο μάλλον να το ελέγξεις μέσω μιας κεντρικής διοίκησης.

Αυτό που χρειαζόταν ο κόσμος, κατά τους Αμερικανούς, ήταν η σταδιακή και προσεκτική προσαρμογή του καπιταλιστικού συστήματος μετά από κάθε κρίση, ώστε να αποφεύγεται το συστημικό ρίσκο και οι επικίνδυνες συνέπειες μιας πιθανής ριζικής αλλαγής.

Το να αποφεύγονται οι κρίσεις δεν είναι προτεραιότητα του καπιταλιστικού συστήματος, αφού είναι χαρακτηριστικό του και όχι συνέπεια. Όπως είπε και ο Μίλτον Φρίντμαν, οι κρίσεις είναι ευκαιρίες.

Αυτό, όμως, σημαίνει ότι ένα διεφθαρμένο σύστημα θα συνεχίζει να συντηρείται επ’ άπειρον, όπως και γίνεται στις μέρες μας, όπου η μια κρίση διαδέχεται την άλλη, αλλά το σύστημα παραμένει άθικτο.

Σιγά σιγά, η ιδέα της Γαλλικής Επανάστασης ότι ο κόσμος μπορεί να αλλάξει, ότι οι άνθρωποι οι ίδιοι με τις ενέργειές τους μπορούν να δημιουργήσουν μια νέα πραγματικότητα, έναν νέο τρόπο ζωής, εξαφανίζεται από την συνείδηση του κόσμου και αντικαθίσταται από την ιδέα ότι οι απλοί άνθρωποι είναι ανάξιοι εμπιστοσύνης για ένα τόσο σύνθετο θέμα.

Και αυτό, φυσικά, οδηγεί στην ιδέα ότι οι μόνοι υπεύθυνοι για να οργανώσουν το πώς θα λειτουργεί ο κόσμος είναι οι οικονομολόγοι, οι πληροφορικάριοι, οι δικηγόροι, οι επιχειρηματίες, οι μαρκετίστες και οι διαφημιστές, οι εργολάβοι, και κάθε είδους ειδικοί. Συνήθως άνδρες, συνήθως λευκοί, συνήθως πλούσιοι.

Δηλαδή, το πώς δουλεύουμε, το πόσο δουλεύουμε, το τι παράγουμε και τι καταναλώνουμε, το πώς παίρνουμε αποφάσεις ως κοινωνία, και το ποιες ιεραρχικές σχέσεις αναγνωρίζουμε μεταξύ μας, θα ορίζεται αποκλειστικά από μια ελιτιστική τάξη ανθρώπων που πιστεύουν καλύτερα ακόμα και από τον ίδιο μας τον εαυτό, το πώς πρέπει να ζούμε τις ζωές μας μέχρι να πεθάνουμε.

Χμμμ, κάτι μου θυμίζει αυτό. Κάτι από την Ιστορία. Πώς λέγεται να δεις;

Πάντως, σίγουρα δεν λέγεται δημοκρατία, ελευθερία, δικαιοσύνη και ισότητα.

Αυτές οι δύο αντιπαλούμενες ιδέες καθόρισαν την πολιτική κατάσταση και την ζωή δισεκατομμυρίων ανθρώπων στον 20ό αιώνα, και σε μεγάλο βαθμό, συνεχίζουν να το κάνουν και σήμερα.

Αλλά κάτι φαίνεται να έχει αλλάξει σε σχέση με το παρελθόν. Γιατί στο παρελθόν, το σοκ των καταστροφών συχνά οδηγούσε σε ριζική αναδιοργάνωση των κοινωνιών. Στις μέρες μας, παρά τις καταστροφές των αλλεπάλληλων κρίσεων, τίποτα δεν αλλάζει.

Έτσι, παρατηρώ ότι ξανοίγονται μπροστά μας τρία πιθανά μέλλοντα.

Το πρώτο πιθανό μέλλον είναι στο μοντέλο μιας παρακμάζουσας αυτοκρατορίας, των Ηνωμένων Πολιτειών Αμερικής. Όπου η ισχύς βασίζεται σε ένα τεράστιο σύστημα ιδιωτικής και κρατικής παρακολούθησης και καταστολής, αλλά κεκαλυμμένης υπό τον μανδύα του “δημοκρατικού” πολιτεύματος, δίνοντας τις ίδιες πολιτικές μάχες κάθε δεκαετία.

Αυτό είναι ένα μοντέλο που δεν έχει τίποτα νέο να προσφέρει. Ένα μέλλον που θα είναι λίγο-πολύ σαν το παρόν και το πρόσφατο παρελθόν.

Αυτό ήταν και το κεντρικό μήνυμα της προεκλογικής εκστρατείας του Μπάϊντεν για να νικήσει τον Τραμπ, άλλωστε, η επιστροφή στην κανονικότητα, την σταθερότητα, όπου ένας “καλοπροαίρετος” χαμογελαστός παππούλης, παρέα με μια “καλοπροαίρετη” οικονομική ελίτ, θα διαχειρίζονται τα πλήθη των ατόμων, τις προσδοκίες τους, τους φόβους τους, τις ανασφάλειές τους και τα μίση τους, ώστε να αποφεύγεται διαρκώς οποιαδήποτε απόπειρα για ριζοσπαστική αλλαγή του συστήματος, μόνιμα κυνηγώντας τις παλιές καλές μέρες που παρήλθαν ανεπιστρεπτί, γιατί οι παλιές καλές μέρες για κάποιους ήταν εφιάλτης για πολλούς άλλους.

Ένα άλλο πιθανό μέλλον είναι ένα μέλλον όπου ο ατομικισμός εξαφανίζεται τελείως από τις κοινωνίες μας, και με αυτόν εξαφανίζεται και η ιδέα της ατομικής ελευθερίας.

Πολύ φοβάμαι ότι οι δύο αυτές ξέχωρες έννοιες έχουν γίνει ιδιαίτερα αλληλένδετες στην εποχή μας.

Όπως ήδη έχει ξεκινήσει να γίνεται στην Κίνα, μια σωρεία προσωπικών δεδομένων θα συλλέγονται διαρκώς και αδιαλείπτως από τις αρχές και τις ιδιωτικές εταιρείες, και όλες μας οι ενέργειες θα καταγράφονται και θα αξιολογούνται αλγοριθμικά. Το σκορ θα καθορίζει και την θέση μας στην κοινωνία και τα προνόμια που θα απολαμβάνουμε, ή την απουσία τους.

Σε αυτό το μέλλον, ο ατομικισμός θα περάσει στην Ιστορία, αφού η τεχνολογία θα έχει βρει τον τρόπο να καταγράφει, να αναλύει και να προβλέπει την ατομική συμπεριφορά του καθενός από εμάς, με αποτέλεσμα να μπορεί να ελέγχει και να διαχειρίζεται τεράστιους πληθυσμούς χωρίς την ανάγκη να τους καταστείλει.

Ένα μέλλον όπου, όπως το είχε περιγράψει ο συμπεριφορικός ψυχολόγος B.F. Skinner, “θα υπάρχει πέρα από έννοιες όπως ελευθερία και αξιοπρέπεια. Ένας άνθρωπος είναι ελεύθερος εάν πιστεύει ότι είναι ελεύθερος, και μέσω της θετικής ενθάρρυνσης, μπορεί να εκπαιδευτεί στο να πιστέψει ότι είναι ελεύθερος.”

Η μόνη μας ελπίδα σε ένα τέτοιο μέλλον, σύμφωνα με τον Skinner, είναι αν ο έλεγχος και η διαχείριση των πληθυσμών βρίσκονται υπό την αιγίδα θεσμών και κοινωνιών που αποσκοπούν στην υγεία, την ευημερία, την ασφάλεια και την ευτυχία των πολιτών τους.

Για πολλούς, το κινέζικο μοντέλο είναι ένα άκρως επιτυχημένο μοντέλο ελέγχου τεράστιων πληθυσμών ανθρώπων, και πρότυπο για την διατήρηση της πολιτικής και κοινωνικής σταθερότητας στο μέλλον.

Βέβαια, κάτω από το πέπλο του ελέγχου και της ισχύος, κρύβεται μια κοινωνία πνιγμένη στην διαφθορά, και, παρά την ασιατική εμμονή με την δημόσια εικόνα, τα νούμερα δείχνουν ότι η ανάπτυξη της Κίνας έχει μειωθεί πολύ περισσότερο από όσο θέλουν να ομολογήσουν, ενώ ο πληθυσμός της γηράσκει με γοργούς ρυθμούς.

Πέρα από αυτά τα δύο σενάρια για το μέλλον, υπάρχει και ένα τρίτο. Ένα μέλλον όπου η αβεβαιότητα των ημερών και οι αλλεπάλληλες κρίσεις και καταστροφές φτάνουν σε ένα κομβικό σημείο, όπου οι άνθρωποι αναγκάζονται να φανταστούν, να σχεδιάσουν και να εφαρμόσουν έναν νέο τρόπο ζωής, δημιουργώντας συνθήκες που δεν έχουν υπάρξει ποτέ ξανά στην ιστορία της ανθρωπότητας, χρησιμοποιώντας την επιστήμη και την τεχνολογία για να βελτιώσουν τις συνθήκες ζωής δισεκατομμυρίων ανθρώπων, παντού στον κόσμο.

Ίσως αυτό που δεν έχει αλλάξει σε σχέση με παλαιότερα, και παρά την αβεβαιότητα των ημερών μας, είναι η φυσική τάση των ανθρώπων να θέλουν να φαντάζονται έναν καλύτερο κόσμο από αυτόν στον οποίο έχουμε έρθει.

Φυσικά, κάτι τέτοιο προϋποθέτει το ότι ως άτομα έχουμε επανακτήσει την αυτοπεποίθηση που χρειάζεται για να δημιουργηθεί ένα τέτοιο μέλλον. Αυτοπεποίθηση την οποία έχουμε χάσει και ξεχάσει, ως κοινωνία, σε αυτούς τους ζοφερούς και αβέβαιους καιρούς.

Η πραγματικότητα είναι, ότι όλες αυτές οι κοινωνίες, στις ΗΠΑ, τη Ρωσία, την Κίνα, είναι εξουθενωμένες κοινωνίες, και δεν έχουν να προσφέρουν καμία νέα ιδέα για το μέλλον. Όλες τους, και οι χώρες δορυφόροι σε αυτές, είναι βαθιά διεφθαρμένες κοινωνίες, με την διαφθορά να έχει εισχωρήσει σε κάθε επίπεδο εξουσίας και θεσμών. Και εφόσον οι πολιτικοί κερδοσκοπούν από την διαφθορά αυτή, τόσο πολιτικά όσο και οικονομικά, δεν χάνουν ευκαιρία να την συντηρούν.

Αλλά η πραγματικότητα είναι επίσης και ότι, πίσω από τον Τραμπ και το τι σήμαινε η εκλογή του για το μέλλον της πολιτικής, πίσω από το Brexit και την πολιτική πόλωση που καλλιεργείται στις χώρες της Δύσης, κρύβονται τεράστιες πιέσεις λαϊκής δυσαρέσκειας και οργής οι οποίες δεν πρόκειται να φύγουν, ούτε να κοπάσουν, όσο τίποτα ουσιαστικό δεν αλλάζει στις συνθήκες και το επίπεδο ζωής εκατοντάδων εκατομμυρίων ανθρώπων που ζουν για να δουλεύουν, και βρίσκονται έναν μισθό μακριά από την οικονομική καταστροφή.

Βέβαια, δεν είναι καλό να προβλέπεις. Αυτοί που προβλέπουν δεν γνωρίζουν, και αυτοί που γνωρίζουν δεν χρειάζεται να προβλέψουν.

Τα λεφτά, όμως, έχουν δημιουργήσει μια κοινωνία που κανείς δεν πιστεύει πια σε τίποτα και όπου δεν πρέπει να εμπιστεύεσαι τίποτα και κανέναν. Ό,τι και αν γίνει στο μέλλον, το μόνο σίγουρο είναι ότι ο κόσμος του μέλλοντος θα είναι ένας διαφορετικός κόσμος, και οι άνθρωποι του μέλλοντος θα σκέφτονται και θα αισθάνονται διαφορετικά από εμάς, όπως έγινε και στο παρελθόν, όπως γίνεται κάθε φορά που παρέρχεται μια γενιά.

Αν μπορούμε, ως κοινωνία, να ανακτήσουμε κάπως την αυτοπεποίθηση μας, θα αναγνωρίσουμε και την δύναμη που έχουμε να αλλάξουμε τον κόσμο και να δημιουργήσουμε το μέλλον που θέλουμε να έχουμε, ως κοινωνίες, ως λαοί, ως ανθρωπότητα.

Το πρώτο βήμα είναι να φανταστούμε τι είδους μέλλον είναι αυτό που θέλουμε. Πώς θα λειτουργεί; Πώς θα είναι να ζει κανείς εκεί; Πώς θα βελτίωνε τα πράγματα και τις ζωές όλων των ανθρώπων, και όχι μόνο κάποιων λίγων;

Εξακολουθούμε να χρειαζόμαστε απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα. Ερωτήματα που, για αρχή, μόνο ο καθένας μας ξεχωριστά μπορεί να απαντήσει.

Ίσως κάποιος άλλος έχει μια καλύτερη ιδέα από την δική σου. Ίσως και οι δύο να δυσκολεύεστε να απαντήσετε επειδή χρειάζεστε την γνώμη ενός τρίτου, ενός τετάρτου, κλπ.

Ίσως συνειδητοποιήσουμε ότι χρειαζόμαστε τις γνώμες όλων των ανθρώπων, για να απαντήσουμε δίκαια.

Αυτές είναι, φυσικά, δύσκολες και εκνευριστικές συζητήσεις. Οι συζητήσεις που συνήθως αποφεύγουμε να κάνουμε. Κάτι το οποίο είναι πέρα για πέρα ανθρώπινο, να αποφεύγει κανείς τις σημαντικότερες πτυχές της ζωής του, να τις κρύβει, ή να τις αγνοεί. Γιατί το να τις κάνεις αυτές τις συζητήσεις ίσως σε οδηγήσει στο να θέλεις να κάνεις κάτι γι’ αυτό, το οποίο είναι συνήθως δύσκολο, άβολο, εκνευριστικό και τρομακτικό.

Αλλά κάθε τι ουσιώδες είναι και δύσκολο.

Ας φανταστούμε, λοιπόν, το μέλλον που θέλουμε, με όση λεπτομέρεια μπορούμε να του δώσουμε. Ας το περιγράψουμε σε άλλους, ας συζητήσουμε πάνω σε αυτό και ας διαφωνήσουμε πάνω σε αυτό. Ας διαφωνήσουμε για το ποιανού το σχέδιο να βελτιώσει την ζωή δισεκατομμυρίων ανθρώπων είναι το καλύτερο.

Κι ας το απαιτήσουμε. Ό,τι και να είναι αυτό. Όσο τρελό και αδύνατο και ακατόρθωτο και αν ακούγεται, είτε αυτό λέγεται ένα σπίτι για όλους, είτε Ενιαίο Βασικό Εισόδημα. Γιατί δεν θα μας δοθεί.

Γιατί, οτιδήποτε και να μας επιφυλάσσει το μέλλον, οτιδήποτε και αν φανταστούμε, συζητήσουμε ή διαφωνήσουμε, στο τέλος, θα πρέπει να το κερδίσουμε. Δεν θα μας δοθεί ποτέ.

Από την άλλη άκρη της λίμνης, με αγάπη,

Κώστας

(Φίλε Κώστα, εδώ είναι τα θέματα, ας πάρουν θέση οι άνθρωποι. Θέλουν οι άνθρωποι να είναι ελεύθεροι ή προτιμούν να είναι δούλοι; Αλλά ας πάρουν θέση στην πράξη, όχι με λόγια που τα διαψεύδει ο τρόπος που ζουν την κάθε στιγμή τους. Γιατί από λόγια έχουμε χορτάσει. Όχι μόνο από τους πολιτικούς αλλά και από τους φίλους μας. Μεγάλα λόγια, οι πράξεις ακριβώς αντίθετες. Κώστα, αδιαφορώ για το μέλλον. Το μέλλον δεν υπάρχει. Τώρα, εδώ, να ζήσουμε όπως επιθυμούμε. Προφανώς, δεν επιθυμούμε όλοι το ίδιο. Ο καθένας ας ζήσει όσο πιο κοντά μπορεί σε αυτό που επιθυμεί. Αν, όμως, επιθυμεί να είναι δούλος, ας σταματήσει την γκρίνια ή τουλάχιστον να μην έρθει να κλάψει στον δικό μας ώμο. Επίσης, σκέφτομαι πως μπορεί αυτό που έχουμε σήμερα να είναι το καλύτερο που μπορούσαμε να πετύχουμε. Είναι κι αυτό ένα ενδεχόμενο. Ίσως, οι περισσότεροι άνθρωποι είναι ικανοποιημένοι με αυτό που ζουν. Να είσαι καλά. Την αγάπη μου.)

Το pitsirikos.net χρειάζεται τη βοήθειά σου

Στήριξε οικονομικά το pitsirikos.net, αν θεωρείς πως καλό είναι να υπάρχουν στην Ελλάδα και κάποιες φωνές που δεν δουλεύουν για τον Μαρινάκη, τον Αλαφούζο, τον Σαββίδη και τα άλλα παιδιά, οπότε μπορεί να διαβάσεις ή να ακούσεις κάτι διαφορετικό από αυτό που συμφέρει τους ολιγάρχες. Οι τρόποι στήριξης εδώ.