‘’Τοπίο με την πτώση του Ίκαρου’’, του Πίτερ Μπρίγκελ του πρεσβύτερου [1525-1569]
Ένας αινιγματικός πίνακας ανοιχτός σε πολλές ερμηνείες, όπως όλα τα μεγάλα έργα τέχνης.
Ακολουθώντας τον παιχνιδιάρικο και κάποτε κωμικό χαρακτήρα των έργων του Μπρίγκελ, θα μπορούσαμε να του δώσουμε τον τίτλο-κουίζ: ‘’Βρείτε τον Ίκαρο.’’
Ο πίνακας μας καλεί σε μια πανοραμική θέαση. Αυτή η οπτική που βυθίζεται και μακραίνει είναι χαρακτηριστική στους πίνακες του Μπρίγκελ.
Η διαδρομή που ακολουθεί το μάτι μας στη σύνθεση είναι ελικοειδής, καθώς διασχίζει τον πίνακα από τη μια πλευρά στην άλλη.
Στο προσκήνιο σκηνές απ’ την αγροτική ζωή, στο φόντο ένα ονειρικό τοπίο.
Στο υπερυψωμένο προσκήνιο, ένας γεωργός οργώνει το χωράφι του – με το ένα χέρι κατευθύνει το αλέτρι, με το άλλο κρατά το μαστίγιο. Φορά ένα εντυπωσιακό κόκκινο πουκάμισο που ελκύει το βλέμμα μας.
Ένας βοσκός προσέχει το κοπάδι του, ατενίζοντας τον ουρανό. Οι διαγώνιες γραμμές της σύνθεσης τον τοποθετούν ακριβώς στο κέντρο.
Ένας ψαράς ψαρεύει με την πλάτη γυρισμένη.
Πάνω απ’ το κεφάλι του, αριστερά, μια πέρδικα κάθεται στο κλαδί του δέντρου. Καράβια αρμενίζουν ποιος ξέρει πού, ένα νησί μοιάζει με φρούριο ή φυλακή, στο βάθος το λιμάνι κι η πόλη τυλιγμένη στην ομίχλη, ο ήλιος δύει μακριά στον ορίζοντα.
Μια συνηθισμένη μέρα στης ρουτίνας τον ρυθμό. Είναι, πράγματι, έτσι; Αν κυλήσει το μάτι μας κάτω δεξιά, στο νερό, θα δούμε ένα κρυφό δράμα, μια πτήση που δεν έφτασε στον προορισμό της.
Δυο πόδια χτυπιούνται αξιοθρήνητα στην επιφάνεια της θάλασσας και λίγα πούπουλα επιπλέουν -το σώμα βυθισμένο στο νερό, εξαφανισμένο– είναι τα ίχνη του Ίκαρου. [Ο Δαίδαλος δεν εμφανίζεται σ’ αυτήν την εκδοχή του πίνακα.]
Οι τρεις μάρτυρες της πτώσης του, ο γεωργός, ο βοσκός και ο ψαράς παραμένουν αφοσιωμένοι στις δουλειές τους.
Δεν είδαν τίποτα; Αδιαφορούν; Νοιάζονται μόνο για τις πρακτικές ανάγκες της ζωής; Γιατί να χάσουν την παρέλαση του χρόνου, τη σειρά τους, την εστίαση στις δικές τους συνήθειες; Κι ούτε φαίνονται καταπονημένοι. Μάλλον ικανοποιημένοι που εκπληρώνουν χρήσιμους ρόλους στη ζωή.
Υπάρχουν αρκετές λεπτομέρειες που σύμφωνα με ορισμένους μελετητές, φέρουν κρυφά νοήματα- ίσως συνδέονται με κάποιες παροιμίες. Ένα σακουλάκι στον βράχο, μαχαίρι και σπαθί στον ίδιο βράχο, δυο μαύρα πρόβατα.
Ο πίνακας είναι αινιγματικός και ως προς τη γνησιότητά του. Δεν έχει ούτε υπογραφή ούτε ημερομηνία. Τα τελευταία 30 χρόνια έχουν εκφραστεί αμφιβολίες για την πατρότητα του έργου. Οι τεχνικές εξετάσεις οδήγησαν στο συμπέρασμα ότι ίσως πρόκειται για ένα καλό αντίγραφο από κάποιον άγνωστο καλλιτέχνη του χαμένου πρωτοτύπου του Μπρίγκελ. Άλλοι το αποδίδουν στον γιο του διάσημου ζωγράφου. Μέχρι σήμερα, η έρευνα δεν έχει οδηγήσει σε συναίνεση τους ειδικούς. Η ετικέτα στον τοίχο του μουσείου των Βρυξελλών, όπου εκτίθεται ο πίνακας, περιλαμβάνει ένα ερωτηματικό, ακριβώς μετά το όνομα του Μπρίγκελ.
Ενώ ο ζωγράφος παίρνει το θέμα του από τις ‘’Μεταμορφώσεις’’ του Οβίδιου [η ιστορία του Ίκαρου έγινε δημοφιλής από τον Οβίδιο] και όλα τα στοιχεία της οβιδιακής ιστορίας βρίσκονται μέσα στο έργο του –ο γεωργός, ο βοσκός, ο ψαράς, η πέρδικα- ο Μπρίγκελ παρουσιάζει μια πολύ προσωπική και πρωτότυπη εκδοχή- ερμηνεία του μύθου.
Εδώ, το δράμα έχει ήδη συντελεστεί. Η αληθινή δράση βρίσκεται στον ψαρά, τον γεωργό και τον βοσκό, οι οποίοι κάνουν τις καθημερινές τους δουλειές.
Υπάρχει μια φλαμανδική παροιμία – ο Μπρίγκελ αγαπούσε τις παροιμίες και δημιούργησε πίνακες αναπαριστώντας πολλές απ’ αυτές- ‘’Και ο αγρότης συνέχισε να οργώνει…’’ επισημαίνοντας την αδιαφορία των ανθρώπων για τα βάσανα των συνανθρώπων τους.
Και αυτό ακριβώς βλέπουμε εδώ: μια αναπαράσταση της αδιαφορίας της ανθρωπότητας για τον θάνατο του Ίκαρου. Γύρω του, ο υπόλοιπος κόσμος παραμένει ατάραχος, σαν να μην επηρεάζεται από τον χαμό του. Στο κάτω κάτω ποιος είναι ο Ίκαρος; Ένας υπερφίαλος, αλαζόνας που τον έπνιξε η φιλοδοξία κι η αφροσύνη του. Ένας υβριστής.
Σ’ αυτόν τον κόσμο τον μικρό τον μέγα, μικρές και μεγάλες τραγωδίες συμβαίνουν συνέχεια. Και οι άνθρωποι συνεχίζουν τις δουλειές τους. Ο πόνος και η τραγωδία συχνά περνούν απαρατήρητα.
O πίνακας αυτός ενέπνευσε περισσότερους από έναν ποιητές. Εκτός από τον Ουίλιαμ Κάρλος Ουίλιαμς, και ο Ουίσταν Χιου Ώντεν [W.H. Auden] έγραψε ένα ποίημα με τίτλο ” Musée des Beaux-Arts ” [το μουσείο όπου εκτίθεται το έργο]
Το παραθέτω σε μετάφραση Γιώργου Σεφέρη.
Ποτέ δεν έκαναν λάθος οι Παλιοί Τεχνίτες
Πάνω στον ανθρώπινο πόνο: πώς την καταλαβαίναν
Τη θέση του στη ζωή· πως έρχεται να μας εύρει
Καθώς τρώει ο άλλος ή ανοίγει ένα παράθυρο η ακόμη περπατά βαριεστημένος·
Πως, όταν οι γέροντες με πάθος, με κατάνυξη προσμένουν
Το θαύμα της γέννησης, πρέπει πάντα να υπάρχουν παιδάκια
Που δεν πολυγυρεύουν να γίνει τέτοιο πράγμα, πατινάροντας
Σε μια δεξαμενή στην άκρη του δάσους.
Ποτέ δεν ξέχασαν πως ακόμη
Και το φριχτό μαρτύριο πρέπει να πάει το δρόμο του
Οπωσδήποτε σε μια γωνιά, σε κάποιον ανοικοκύρευτο τόπο
Όπου οι σκύλοι συνεχίζουν τη σκυλίσια ζωή τους και τ’ άλογο του βασανιστή
Ξύνει τ’ αθώα του καπούλια σ’ ένα δέντρο.
Στον Ίκαρο του Μπρίγκελ λόγου χάρη: πώς καθετί γυρνά τη ράχη
Πολύ νωθρά στον όλεθρο· μπορεί ο ζευγάς
Ν’ άκουσε την πλαταγή στη θάλασσα, την έκθετη κραυγή,
Όμως γι’ αυτόν δεν ήταν σπουδαίο ατύχημα· κι ο ήλιος τη δουλειά του
Έλαμπε στα πόδια τ’ άσπρα που βουλιάζαν στο πράσινο
Νερό· και τ’ αλαφρύ δαπανηρό καράβι που είδε ασφαλώς
Κάτι εκπληχτικό, τ’ αγόρι που έπεφτε απ’ τον ουρανό,
Έπρεπε κάπου να φτάσει κι αμέριμνο τράβηξε ανοιχτά.
Μια άλλη ερμηνεία αναγόμενη σε υπαρξιακό, ψυχολογικό επίπεδο : Θα μπορούσε να δει ο κάθε άνθρωπος που ονειρεύτηκε μια ικάρια πτήση, τον εαυτό του να οργώνει το χωράφι. Ο άνθρωπος που νόμιζε πως θα γίνει, θαλασσοπνίγεται. Λάθος, δεν πρόκειται να τον δει. Έχει τόσο τυφλωθεί που δεν βλέπει τον πνιγμό του. Ούτε καν τα απομεινάρια πούπουλα της άλλης ζωής που γύρεψε.
Φιλιά
Μερόπη
(Αγαπητή Μερόπη, κατ’ αρχάς, σε ευχαριστώ. Μερόπη, σκέφτομαι πως είμαστε πλάσματα που δεν επιλέξαμε τη γέννησή μας, δεν επιλέξαμε την ύπαρξή μας. Μόνο τον θάνατό μας έχουμε την δυνατότητα να επιλέξουμε. Για πλάσματα που είναι αποτέλεσμα της τύχης, πολύ σοβαρά παίρνουμε τους εαυτούς μας. Θα έπρεπε να μπορούμε να γελάμε με τα χάλια μας. Και να έχουμε περισσότερη καλοσύνη και κατανόηση για τους ανθρώπους. Σε ευχαριστώ και πάλι, Μερόπη. Να είσαι καλά. Την αγάπη μου.)
Το pitsirikos.net χρειάζεται τη βοήθειά σου
Στήριξε οικονομικά το pitsirikos.net, αν θεωρείς πως καλό είναι να υπάρχουν στην Ελλάδα και κάποιες φωνές που δεν δουλεύουν για τον Μαρινάκη, τον Αλαφούζο, τον Σαββίδη και τα άλλα παιδιά, οπότε μπορεί να διαβάσεις ή να ακούσεις κάτι διαφορετικό από αυτό που συμφέρει τους ολιγάρχες. Οι τρόποι στήριξης εδώ.