Το σύστημα μέσα μας (α)
Φίλε μου Πιτσιρίκο,
Στο τελευταίο μας πόντκαστ, είπα σε κάποια στιγμή ότι θα πρέπει να αποτινάξουμε τις αρχές μας, ενώ στη συνέχεια, εξαιτίας της διακοπής που είχαμε, έχασα τον ειρμό της σκέψης μου και δεν εξήγησα καλά το τι ακριβώς εννοούσα. Είναι από εκείνες τις φορές που η ταχύτητα της σκέψης υπερβαίνει αυτή της ομιλίας και το στόμα τρέχει ανώφελα να προλάβει.
Στο τέλος του κειμένου, για όσους βαριούνται να διαβάζουν αυτά που γράφω, παραθέτω κάποια βιβλία και ντοκιμαντέρ που προτείνω σε όλους να διαβάσουν και να δουν, αφού αφορούν άμεσα την ζωή τους και την ζωή των παιδιών τους.
Και, όπως πάντα, ας τα πάρουμε από την αρχή.
Η κοινωνία μας δεν έχει κρίση αντισημιτισμού. Ούτε κρίση αριστερού ριζοσπαστισμού. Η κοινωνία μας δεν έχει ούτε κρίση ισλαμικού εξτρεμισμού, ούτε κρίση τρομοκρατίας, ούτε κρίση πολιτικής ανυπακοής.
Η κοινωνία μας έχει αξιακή κρίση. Έχει κρίση ακραίας οικονομικής ανισότητας. Έχει κρίση ιμπεριαλισμού και κρίση μιλιταρισμού. Έχει κρίση προπαγάνδας, κρίση απάθειας, κρίση ατομικισμού, κρίση αμάθειας, ημιμάθειας, κρίση ρατσισμού, κρίση δημοκρατίας, και φυσικά, πάνω από όλα, κρίση υπακοής. Και λέω “πάνω από όλα”, επειδή, καμία από τις παραπάνω κρίσεις δεν θα μπορούσε να υπάρξει χωρίς την συναίνεση της πλειοψηφίας των πολιτών.
Σε αρχικό στάδιο, ο μόνος τρόπος αντιμετώπισης των κρίσεων αυτών σε προσωπικό επίπεδο, είναι να πάει κανείς ενάντια στα θεμέλια που βασίζονται οι κρίσεις αυτές. Απέναντι σε όλες εκείνες τις ιδέες που κυβερνούν την συμπεριφορά τους. Απέναντι στον κοινό τους παρανομαστή. Αυτό σημαίνει ότι, αν έχουμε οποιαδήποτε ελπίδα να μην γίνουμε αυτό που μισούμε, θα πρέπει να αναγνωρίσουμε, να κατανοήσουμε, και να αποτινάξουμε την αόρατη ιδεολογία που υπάρχει μέσα στις περισσότερες αντιλήψεις που έχουμε αναφορικά με τον άνθρωπο, την ζωή και την κοινωνία.
Πρέπει, με λίγα λόγια, να ξεριζώσουμε το σύστημα από μέσα μας.
Αλλά τι ακριβώς εννοούμε όταν λέμε “σύστημα”;
Είναι απλό. Σύστημα είναι μια ομάδα αλληλεπιδρούμενων στοιχείων τα οποία δρουν σύμφωνα με συγκεκριμένους κανόνες, με σκοπό την δημιουργία ενός ενιαίου συνόλου. Σε ό,τι αφορά το θέμα μας, το “σύστημα” δεν είναι μια αυθαίρετη έννοια. Έχει όνομα. Λέγεται Νεοφιλελευθερισμός. Είναι ένα σύστημα οργάνωσης της οικονομίας και, επομένως, της κοινωνίας ολάκερης.
Αλλά -και εδώ είναι η μεγάλη διαφορά του νεοφιλελευθερισμού σε αντίθεση με άλλα συστήματα κοινωνικής και οικονομικής οργάνωσης- ο νεοφιλελευθερισμός δεν θέλει να διαφημίζεται ως σύστημα. Δεν θέλει καν να γνωρίζουμε ότι υπάρχει.
Σε αντίθεση με τον σοσιαλισμό ή τον κομμουνισμό, για παράδειγμα, ο νεοφιλελευθερισμός σιχαίνεται να είναι ορατός στους ανθρώπους. Ελάχιστοι αναφέρουν το όνομά του στα λεγόμενά τους. Δεν αναφέρεται στα νέα, δεν αναφέρεται στα σχολικά βιβλία, ενώ σπανίως αναφέρεται στις συζητήσεις που αφορούν οικονομικά, πολιτικά, και κοινωνικά θέματα. Είναι σαν να μην υπάρχει.
Αν ρωτήσεις τους ανθρώπους στον δρόμο να σου πουν τι είναι νεοφιλελευθερισμός, κανένας δεν ξέρει. Ακόμα και από αυτούς που έχουν ακούσει την λέξη, ελάχιστοι μπορούν να περιγράψουν με ακρίβεια τι ακριβώς είναι. Κανείς δεν είναι σίγουρος.
Δεν είναι πολύ περίεργο; Δεν είναι εξαιρετικά περίεργο, ότι σε ό,τι έχει να κάνει με το παγκόσμιο οικονομικό σύστημα που κυριαρχεί τις ζωές και τις κοινωνίας μας από άκρη ως άκρη του πλανήτη και το οποίο κυριαρχεί παγκοσμίως εδώ και 50 χρόνια, δεν γνωρίζουμε σχεδόν τίποτα;
Φαντάσου να στεκόσουν στην Κόκκινη Πλατεία της Μόσχας την δεκαετία του ‘60, 40 χρόνια μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση, να ρωτούσες τους ανθρώπους να σου πουν ποιο είναι το οικονομικό σύστημα της Σοβιετικής Ένωσης, και να μην γνώριζαν, ή να μην ήταν ακριβώς σίγουροι.
Άσχημα μαντάτα.
Ο νεοφιλελευθερισμός φαίνεται να έχει αλλεργία στο φως της δημοσιότητας, πράγμα που μου λέει αυτομάτως ότι το σύστημα επιδιώκει σκοπίμως να παραμείνει αόρατο. Όσο παραμένει σε σχετική αφάνεια, δεν μπορεί να καταπολεμηθεί. Δεν μπορείς να πολεμήσεις κάτι που δεν βλέπεις και για το οποίο δεν γνωρίζεις και πολλά πράγματα.
Αλλά, υπάρχουν και καλά μαντάτα. Τα καλά μαντάτα είναι ότι πρόκειται για ένα σύστημα. Λόγω αυτού, όπως και κάθε σύστημα, ο νεοφιλελευθερισμός μπορεί να μετρηθεί, να κατανοηθεί, και να αντικατασταθεί με κάτι καλύτερο.
Όπως και κάθε σύστημα, το οικοδόμημα του νεοφιλελευθερισμού βασίζεται πάνω σε ιδέες. Αν αφαιρέσει κανείς τις ιδέες του νεοφιλελευθερισμού από τις αντιλήψεις του και την συμπεριφορά του, τότε ολόκληρο το νεοφιλελεύθερο οικοδόμημα καταρρέει γι’ αυτόν. Ο άνθρωπος αυτός θα έχει αλλάξει πια για πάντα. Αφαίρεσε τις ιδέες αυτές από ένα σημαντικό κομμάτι του πληθυσμού, και ο νεοφιλελευθερισμός καταρρέει σαν πύργος από τραπουλόχαρτα για μια ολόκληρη κοινωνία.
Οι ιδέες του νεοφιλελευθερισμού είναι παντού γύρω μας. Τις έχουμε υιοθετήσει παρά την θέλησή μας και χωρίς να το γνωρίζουμε καν. Τις έχουμε εσωτερικοποιήσει σε τέτοιο βαθμό, που νομίζουμε ότι είναι δικές μας ιδέες.
Δεν είναι τρομερά αστείο, ο τρόπος με τον οποίο οι “αυθεντικές” ιδέες που έχουμε για τον εαυτό μας, την ανθρώπινη φύση, για τον ρόλο και την λειτουργία της κοινωνίας, προέρχονται αυτολεξεί από το εγχειρίδιο του νεοφιλελευθερισμού; Τυχαίο; Δεν νομίζω. Έχει γίνει δουλίτσα πίσω από το παραβάν.
Μια από τις κυρίαρχες ιδέες του νεοφιλελευθερισμού, είναι ότι προσφέρει στους ανθρώπους την ελευθερία της επιλογής. Αλλά, στον νεοφιλελευθερισμό, τίποτα δεν είναι αυτό που φαίνεται. Γιατί, στον νεοφιλελευθερισμό, η ελευθερία δεν είναι χαρακτηριστικό των ανθρώπων, αλλά των αγορών. Η “ελευθερία της επιλογής” αναφέρεται στην ελευθερία των αγορών να προσφέρουν στους ανθρώπους επιλογές, όχι απαραίτητα στην ελευθερία των ανθρώπων να επιλέγουν.
Και η φιλοσοφία του νεοφιλελευθερισμού είναι ότι, αν εφαρμόσει κάποιος την λογική της “ελεύθερης αγοράς” σε κάθε πτυχή της κοινωνίας, η κοινωνία, ως σύνολο, θα καταφέρει να αποδεσμευτεί από το καταπιεστικό χέρι του κράτους.
Μια άλλη ιδέα του νεοφιλελευθερισμού, που φρόντισε να μοιραστεί μαζί μας η Μάργκαρετ Θάτσερ, είναι ότι στον νεοφιλελευθερισμό δεν υπάρχει κοινωνία. Υπάρχουν μόνο άτομα και οικογένειες.
Τότε, ποιά κοινωνία θα αποδεσμευτεί από το καταπιεστικό χέρι του κράτους, αφού δεν υπάρχει κοινωνία στον νεοφιλελευθερισμό; Μα, η “κοινωνία” των αγορών. Και, σύμφωνα με τον νεοφιλελευθερισμό, αυτό που καθορίζει το πώς θα λειτουργεί η κοινωνία των αγορών είναι οι ανάγκες και οι επιθυμίες των ατόμων, των καταναλωτών. Γι’ αυτό και οι νεοφιλελέδες που μας κυβερνάνε αναφέρονται διαρκώς σε ‘καταναλωτές’, και σπάνια σε ‘πολίτες’.
Αλλά πόσο ελεύθερα είναι πραγματικά τα άτομα στον νεοφιλελευθερισμό;
Μπορούν τα άτομα να επιλέξουν να βάλουν όρια στις αγορές; Όχι, δεν μπορούν, αφού η αγορά πρέπει πάντα να παραμένει ελεύθερη και χωρίς κανέναν περιορισμό.
Μπορούν τα άτομα να επιλέξουν να τερματίσουν την φτώχεια; Όχι, δεν μπορούν, αφού η φτώχεια και η ανισότητα είναι εγγενές χαρακτηριστικό του συστήματος. Τα κέρδη του ενός, είναι η χασούρα του άλλου. Όσο πιο πολλά τα κέρδη για μερικούς, τόσο μεγαλύτερη η χασούρα για τους υπόλοιπους.
Και τι γίνεται με τις μεγάλες τράπεζες και τις πολυεθνικές; Μπορούν τα άτομα να επιλέξουν να ρυθμίσουν το τραπεζικό σύστημα, καθώς και τα καρτέλ και τα μονοπώλια που δημιουργούν οι πολυεθνικές; Όχι, δεν μπορούν. Είπαμε, οι αγορές πρέπει να παραμένουν ελεύθερες και χωρίς περιορισμούς.
Ωραία, ΟΚ, αλλά σίγουρα μπορούμε να κάνουμε κάτι για τους πολέμους, έτσι δεν είναι; Όχι, δεν μπορείτε. Ο πόλεμος είναι και αυτός μια αγορά.
Και τι γίνεται, αν κάποιος δεν θέλει να ζει μέσα στις ελεύθερες αγορές; Μπορούν τα άτομα να επιλέξουν να ζουν εκτός των ελεύθερων αγορών.
Όχι, δεν μπορούν.
Στον νεοφιλελευθερισμό, η “ελευθερία της επιλογής” σημαίνει μόνο ένα πράγμα: την ελευθερία να καταναλώνεις.
Θα συμπεριλάμβανα και την ελευθερία να ψηφίζεις, αλλά, είναι πραγματικά “ελευθερία” όταν, ασχέτως του τι θα ψηφίσεις, η πολιτική εξουσία εναλλάσσεται πάντα ανάμεσα σε δύο μεγάλα κόμματα; Ό,τι και να ψηφίσει κανείς, πάλι νεοφιλελεύθερος καπιταλισμός βγαίνει. Τι είδους ελευθερία είναι αυτή, όταν οι επιλογές που έχεις είναι μία παραπάνω από το να μην έχεις καμία επιλογή; Τι είδους δημοκρατικές εκλογές είναι αυτές, όταν τα κυβερνώντα κόμματα που εναλλάσσονται στην εξουσία είναι ένα παραπάνω από ότι θα ήταν σε μια δικτατορία;
Η ελευθερία της επιλογής στον νεοφιλελευθερισμό, είναι η ελευθερία να καταναλώνεις τα προϊόντα και τις υπηρεσίες που σου πωλούν οι καπιταλιστές που ελέγχουν τα μέσα παραγωγής της οικονομίας. Τελεία.
Αλλά η κατανάλωση από μόνη της δεν σημαίνει τίποτα, αν δεν έχει σκοπό. Και στον νεοφιλελευθερισμό, δεν υπάρχει σημαντικότερος σκοπός από τον εαυτό σου τον ίδιο. Γι’ αυτό και στον νεοφιλελευθερισμό, η ελευθερία της επιλογής είναι στενά συνδεδεμένη και με μια άλλη ιδέα: ότι ο σκοπός των ατόμων είναι να είναι “αυθεντικοί”.
Για να το επιτύχει κανείς αυτό, σύμφωνα με τις αρχές του συστήματος, πρέπει πρωτίστως να έρθει σε επαφή με τα συναισθήματά του, και έπειτα να τα εκφράσει χρησιμοποιώντας όλα τα μέσα που του παρέχονται από τις αγορές: την μουσική, τα κοινωνικά δίκτυα, την μόδα, τον οπαδισμό, την σεξoυαλικότητα, το επάγγελμά του, τα μέρη που συχνάζει, ή το lifestyle που του αρέσει.
Αν η έκφραση της αυθεντικότητάς σου δεν εμπεριέχει κατανάλωση, τότε δεν υπάρχουν σημεία αναφοράς για τους άλλους ώστε να καταλάβουν πόσο ξεχωριστός και αυθεντικός είσαι. Πώς θα ξεχωρίσεις, αν δεν το βλέπουν οι άλλοι γύρω σου; Κι αν επιλέξεις να μην επιδεικνύεις την αυθεντικότητά σου, τότε σίγουρα κάτι δεν πάει καλά με σένα. Ποιος ανώμαλος δεν θέλει να φαίνεται και να θαυμάζεται από τους άλλους για αυτό που είναι;
Δεν χρειάζεται καν να προσπαθήσεις σκληρά. Απλά, να είσαι ο εαυτός σου. Απλά κάν’ το. Be yourself. Just do it.
Ο νεοφιλελευθερισμός μας διδάσκει από νωρίς στη ζωή μας ότι πρέπει να επικεντρωνόμαστε στα συναισθήματα και τις επιθυμίες μας. Τίποτε άλλο δεν έχει σημασία. Εγώ, εγώ, και πάλι εγώ. Ο εαυτός ως σκοπός, και ως τέλος.
Φυσικά, όταν μονίμως ασχολείται κανείς με το πώς νιώθει και το τί επιθυμεί, δεν υπάρχει χρόνος να ασχοληθεί με τον κόσμο γύρω του. Δεν υπάρχει χρόνος να σκεφτεί δημιουργικά για την κοινωνία, για τους τρόπους με τους οποίους το περιβάλλον και το σύστημα στο οποίο ζει επιδρούν στον τρόπο που σκέφτεται. Δεν υπάρχει χρόνος να σκεφτεί ότι όλα αυτά τα ανώνυμα εκατομμύρια των φτωχών ξεπατικώνονται στην δουλειά για να είναι εκείνος ελεύθερος να επιλέξει ανάμεσα σε 25 μάρκες τζιν, 32 μάρκες αποσμητικού, 18 μάρκες εσωρούχων, και 2 κομμάτων εξουσίας.
Δεν υπάρχει χρόνος να σκεφτεί ότι ο ίδιος αναγκάζεται να ξεπατώνεται στην δουλειά, δουλεύοντας σε μια εταιρεία που μισεί, κάνοντας μια ανούσια εργασία για ανθρώπους που δεν την εκτιμούν καν. Ή, όπως είπε ο Tyler Durden: Η διαφήμιση μας έχει να κυνηγάμε αυτοκίνητα και ρούχα, εργαζόμενοι σε δουλειές που μισούμε, ώστε να αγοράζουμε αηδίες που δεν χρειαζόμαστε.
Αυτό που έχει καταφέρει ο νεοφιλελευθερισμός, σε αντίθεση με οποιοδήποτε άλλο σύστημα στην Ιστορία της ανθρωπότητας, είναι να μας κάνει να εσωτερικοποιήσουμε τις ιδέες του, υιοθετώντας τες ως δικές μας. Το κάναμε, απλώς ζώντας τις ζωές μας στο περιβάλλον που ο ίδιος ο νεοφιλελευθερισμός έχει δημιουργήσει. Δεν υπήρχε ελευθερία επιλογής. Κανένας δεν μας ρώτησε τι θέλουμε. Η απόφαση πάρθηκε για μας από άλλους, πολύ πριν καταλάβουμε καν τι συμβαίνει.
Ο πραγματικός σκοπός των ιδεών που εκφράζει ο νεοφιλελευθερισμός, δεν είναι η ελευθερία της επιλογής. Ο πραγματικός σκοπός των ιδεών αυτών είναι η δημιουργία συναίνεσης. Είναι το να μας κρατήσει υπάκουους μέσα σε ένα σφαγείο χωρίς διαφυγή, σκοτώνοντάς μας, άλλοτε γρήγορα και άλλοτε αργά και βασανιστικά, για να διατηρήσει το status quo με αυτό στην εξουσία.
Αυτή είναι η πραγματική κρίση της κοινωνίας μας. Όχι μια φανταστική κρίση επιδημίας αντισημιτισμού. Όχι μια χούφτα φοιτητών που διαμαρτύρονται απέναντι σε μια γενοκτονία. Ούτε η ριζοσπαστικοποιήμενη Αριστερά. Ούτε οι αναρχικοί. Ούτε το Ισλάμ. Ούτε η Χαμάς.
Η πραγματική κρίση της κοινωνίας μας, είναι ο Νεοφιλελευθερισμός, όπου ο βασιλιάς γνωρίζει ότι είναι γυμvός, αλλά όλοι οι άλλοι γύρω του τον βλέπουν ντυμένο.
Από τα μακρινά βουνά της ορεινής Χαλκιδικής, πάντα με αγάπη,
Κώστας
Υ.Γ. Τώρα που θα παίξει καλοκαιράκι και παραλία, για όσους επιθυμούν να διαβάσουν κάτι πραγματικά χρήσιμο και αξιόλογο αναφορικά με όλα τα παραπάνω, σας παραθέτω τα παρακάτω βιβλία και ντοκιμαντέρ. Κι αν δεν έχετε χρόνο για ένα ολόκληρο βιβλίο, ορίστε κάποια από τα παλιά μου σεντόνια για το θέμα, εδώ, εδώ, και εδώ.
Βιβλία:
Psychopolitics: Neoliberalism and New Technologies of Power, του Byung-Chul Han
Invisible Doctrine: The Secret History of Neoliberalism, του George Monbiot και Peter Hutchison
Evil Paradises: Dreamworlds of Neoliberalism, του Mike Davis
A Brief History of Neoliberalism, του David Harvey
A Thousand Plateaus: Capitalism and Schizophrenia, του Gilles Deleuze και Félix Guattari
One-Dimensional Man, του Herbert Marcuse
Minima Moralia: Reflections on a Damaged Life, του Theodor Adorno
The Society of the Spectacle, του Guy Debord
The Precipice: Neoliberalism, the Pandemic, and the Urgent Need for Radical Change, του Noam Chomsky και C.J. Polychroniou
Ντοκιμαντέρ:
Capital In The Twenty-First Century (2019)
Requiem for the American Dream (2015)
The Century of the Self (2002)
HyperNormalisation (2016)
All Watched Over by Machines of Loving Grace (2011)
The Trap: What Happened to Our Dream of Freedom (2007)
The Shock Doctrine (2009)
Inequality for All (2013)
The Corporation (2003)
The New Corporation (2020)
(Φίλε Κώστα, συμφωνώ σε όλα. Από την άλλη, δεν ξέρω πόσες φορές έχεις γράψει για τους ανθρώπους που δεν είναι ελεύθεροι εξαιτίας του συστήματος -άκρατος καπιταλισμός ή νεοφιλελευθερισμός-, και δεν ξέρω πόσες φορές έχω σχολιάσει πως οι περισσότεροι άνθρωποι ΔΕΝ θέλουν να είναι ελεύθεροι. Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν θέλουν να είναι ελεύθεροι, θέλουν να έχουν αφεντικό και θέλουν να έχουν πάντα κάποιον να τους λέει τι να κάνουν· κοίτα γύρω σου. Αυτό δεν είναι μια λεπτομέρεια, είναι -κατά την ταπεινή μου γνώμη- η ουσία του θέματος. Κανένα σύστημα δεν αντέχει, αν οι περισσότεροι άνθρωποι επιθυμούν να είναι ελεύθεροι. Κώστα, εγώ θα σου πρότεινα, εκτός από βιβλία για το σύστημα και τον νεοφιλελευθερισμό, να διαβάζεις για τους ανθρώπους και την ψυχή τους. Σου έχω μάλιστα και το ιδανικό βιβλίο: “Επιστροφή στον Ζαν-Πωλ Σαρτρ – Ύπαρξη, παιδική ηλικία και επιθυμία” του Ιταλού φιλόσοφου και ψυχαναλυτή, Μάσιμο Ρεκαλκάτι από τις Εκδόσεις Κέλευθος. Φρέσκο βιβλίο, εκδόθηκε στα ελληνικά πριν από ένα μήνα. Ναι, το σύστημα, ο νεοφιλελευθερισμός, αλλά οι άνθρωποι; Να καταλάβουμε τους ανθρώπους, να καταλάβουμε τους εαυτούς μας· γιατί άνθρωποι είμαστε. Και το όποιο σύστημα, το σημερινό, το προηγούμενο, το επόμενο, άνθρωποι το εφαρμόζουν, άνθρωποι το βιώνουν. Κώστα, Χάιντεγκερ, Βιτγκενστάιν, Λακάν, Σαρτρ και άλλοι τιτάνες. Τα έχουν γράψει όλα. Τους διαβάζεις και αλλάζεις πίστα. Να είσαι καλά. Την αγάπη μου.)
Το pitsirikos.net χρειάζεται τη βοήθειά σου
Στήριξε οικονομικά το pitsirikos.net, αν θεωρείς πως καλό είναι να υπάρχουν στην Ελλάδα και κάποιες φωνές που δεν δουλεύουν για τον Μαρινάκη, τον Αλαφούζο, τον Σαββίδη και τα άλλα παιδιά, οπότε μπορεί να διαβάσεις ή να ακούσεις κάτι διαφορετικό από αυτό που συμφέρει τους ολιγάρχες. Οι τρόποι στήριξης εδώ.