Ζεν και απαισιοδοξία
Πιτσιρίκο, φίλες και φίλοι του λόγου και της τέχνης, καλησπέρα σας,
Άκουσα σήμερα το podcast του Κώστα από το Άμστερνταμ. Κώστα, το πιο ενδιαφέρον ηχητικό που έκανες εδώ και πολύ καιρό, κατά τη γνώμη μου. Λίγο φιλοσοφία, λίγο στάση ζωής, απ’ αυτά που μ’ αρέσουν.
Που λες, Πιτσιρίκο, από το ηχητικό του Κώστα κράτησα την εξής φράση ως περίληψη: “Ο θυμός είναι αποτέλεσμα της ελπίδας. Ένας απαισιόδοξος άνρθωπος είναι πολύ πιο προστατευμένος από τις εξάρσεις του”. Θέλω να γράψω σήμερα από αυτήν ακριβώς τη σκοπιά.
Δεν θυμάμαι πότε ήταν η τελευταία φορά που τσακώθηκα με κάποιον. Που έβαλα τις φωνές, βγήκα εκτός εαυτού, τον προσέβαλα ή πιαστήκαμε στα χέρια. Που με κατέλαβε το τέρας του θυμού και μου έβαλε λόγια στο στόμα που σε άλλη περίσταση δεν θα σκεφτόμουν καν. Σε κάποιο βαθμό, ίσως έχει να κάνει με το ότι περιστασιακά τραυλίζω, ειδικά σε καταστάσεις που κυριαρχεί η ένταση: το να προσπαθεί ένας τραυλός να προσβάλει αυτόν που τον έκοψε στο στοπ είναι επιεικώς κωμικό.
Όμως, πιστεύω ότι τον μεγαλύτερο ρόλο τον παίζει η απαισιοδοξία μου, και δεν το είχα σκεφτεί έτσι ποτέ πριν.
Είμαι της σχολής σκέψης σύμφωνα με την οποία κατ’ αρχήν δεν πιστεύει ότι υπάρχει κάποιος λόγος ύπαρξης στα πράγματα, ή αλλιώς “τέλος”, με την αριστοτελική έννοια. Επίσης είμαστε σχετικά ασήμαντοι, από κοσμολογικής σκοπιάς, πολυκύτταροι ζωντανοί οργανισμοί (έστω νοήμονες και ενσυνείδητοι), πάνω σ’ ένα πλανήτη, από τους πολλούς που κινούνται γύρω από ένα αστέρι, από τα παρά πολλά που κινούνται γύρω από τη μαύρη τρύπα στο κέντρο του γαλαξία μας, από τους πάρα πολλούς που υπάρχουν στο ορατό σύμπαν.
Θέλω να πω ότι νιώθω το ανθρώπινο είδος και τον εαυτό μου ως ένα μηχανικό αυτόματο κενό συναισθήματος; Καθόλου. Νιώθω χαρά και θλίψη, απόλαυση και αηδία, αγάπη και αδιαφορία. Όμως έγραψα το παραπάνω για να διαχωρίσω τη θέση μου από οποιαδήποτε προσμονή ανταμοιβής σε μια επόμενη ζωή, από οποιαδήποτε έννοια συμπαντικού δικαίου και τάξης πραγμάτων.
Σε ό,τι έχει να κάνει λοιπόν με την ανθρωπότητα, την αντιλαμβάνομαι πρωτίστως σαν μια νεωτερική κοινωνική οργάνωση στην ιστορία των έμβιων όντων. Όντων των οποίων οι βασικές σταθερές είναι η γέννηση και ο θάνατος. Οτιδήποτε ανώτερο απ’ αυτά (ασφάλεια, ευημερία, επικράτηση επί των δεινών μας) είναι μπονουσάκι που το κερδίσαμε χάριν της ανθρώπινης διάνοιας. Και ό,τι κερδίζεται, μπορεί και να χαθεί.
Μερικά παραδείγματα τώρα, για το πως αυτή η κοσμοθεωρία καθοδηγεί τις αντιδράσεις μου. Κατεβαίνω με το αυτοκίνητο την Πειραιώς και με κόβει κάποιος από τη δεξιά λωρίδα. Να κατεβάσω το παράθυρο και να τον βρίσω; Γιατί, τι περίμενα; Κατά βάση, είναι ένα άτομο ανίκανο να συνυπάρξει με την υπόλοιπη κίνηση, οριακά καταφέρνει να διαχειριστεί το νοητικό φόρτο της οδήγησης. Αν μπορούσε για κάτι καλύτερο αυτή τη στιγμή, θα το έκανε ήδη. Η χριστοπαναγία που θα του έριχνα δεν θα τον έκανε ξαφνικά Ιαβέρη. Θα με βοηθούσε να ξεθυμάνω; Ναι. Αλλά δεν είμαι θυμωμένος, ούτως ή άλλως.
Πηγαίνω στην εφορία για να βγάλω ένα πιστοποιητικό φορολογικής ενημερότητας, ώστε να πληρωθώ. Ο υπάλληλος μου εκδίδει το λάθος πιστοποιητικό. Η πληρωμή μου μπλοκάρεται και πρέπει να πάω να επανεκδώσω, το σωστό πιστοποιητικό αυτή τη φορά. Να πιάσω τον υπάλληλο και να του κατεβάσω καντήλια γιατί μ’ έκανε να χάσω μια μέρα από τη ζωή μου; Γιατί, τι περίμενα, να πάει η συναλλαγή μου στην εντέλεια; Να είναι η δημόσια υπηρεσία ένας οργανισμός που θα φροντίζει για τις ανάγκες μου όπως η μανούλα μου φρόντιζε να μη βγω χωρίς τη ζακέτα μου; Στην καλύτερη περίπτωση, είναι μια γραφειοκρατία που δουλεύει σωστά 9 στις 10 περιπτώσεις, όταν η κρατική μηχανή είναι κραταιά, σταθερή και καλολαδωμένη. Αλλά, κατά πάσα πιθανότητα, το κανονιστικό της πλαίσιο αλλάζει κάθε 12 μήνες, το πιστοποιητικό μου βγαίνει από διαφορετικό κουμπί, και ο υπάλληλος που έχω μπροστά μου δεν κατέχει το πνεύμα της γραφειοκρατίας που υπηρετεί, δεν τον ενδιαφέρει πρωτίστως να μ’ εξυπηρετήσει και θα μου πει οτιδήποτε μπορεί για να με ξεφορτωθεί. Το να τον πιάσω από το γιακά, ίσως να μου φέρει ένα πιστοποιητικό στο χέρι, αλλά, αν αυτό το πιστοποιητικό θα γίνει δεκτό από την εντελώς άλλη υπηρεσία που θα με πληρώσει, … άλλο θέμα.
Να νευριάσω που ο γείτονας πετάει τα σκουπίδια έξω από τον κάδο; Γιατί, τι περίμενα; Να χαλαστώ που το πρεζόνι έχει χέσει στην είσοδο της πολυκατοικίας; Γιατί, τι περίμενα; Να πλακωθώ με τον υπάλληλο του κούριερ που βγήκε στη γύρα μόνο με τα ειδοποιητήρια και άφησε όλα τα πακέτα στο κατάστημα; Γιατί, τι περίμενα; Να τσαντιστώ με τον κάγκουρα που περνάει γκαζωμένος και με το derti.fm στο τέρμα στις 2 το πρωί; Γιατί, τι περίμενα;
Όταν η βασική σου κατάσταση είναι να περιμένεις τη μαλακία να γίνει ανά πάσα στιγμή, τότε δεν εκπλήσσεσαι όταν αυτή όντως συμβαίνει. Όταν δεν εκπλήσσεσαι, δεν επέρχεται η πλημμύρα οργής και μανίας. Όταν δεν περίμενες κάτι καλύτερο, η οργή και η μανία είναι ποτάμια που κυλάνε αργά, κραταιά και χωρίς βιάση μέσα σου, όλη την μέρα.
Έτσι προστατεύομαι από εκείνες τις εκρήξεις θυμού που σε κάνουν να ανεμίζεις χέρια και κεφάλι, αλλόφρονα, θυμίζοντας εκείνα τα ψηλά, φουσκωτά ανθρωπάκια λεπτά σαν καλαμάκι που βρίσκεις συνήθως έξω από τις αντιπροσωπείες αυτοκινήτων στην Αμερική.
Είναι τέλειο να βρίσκομαι συνεχώς σ’αυτό το ζεν απαισιοδοξίας; Σίγουρα όχι.
Πρώτα απ’ όλα, είναι πνευματικά κουραστικό. Όταν περιμένεις ότι όλα μπορούν να πάνε στραβά, υποσυνείδητα και συνειδητά προσπαθείς να σκεφτείς τρόπους να φυλαχτείς. Η ξεγνοιασιά πάει περίπατο.
Έπειτα, δεν ευχαριστιέσαι την καθημερινότητά σου το ίδιο. Την βλέπεις σαν μια αρένα από την οποία πρέπει να βγεις σωματικά και νοητικά αλώβητος και αυτή η οπτική γωνία θέτει τη χρωματική παλέτα με την οποία την αντιλαμβάνεσαι. Πολύ καφέ και κόκκινο, ελάχιστο ροζ.
Έτσι και η εικόνα που έχεις για τους ανθρώπους είναι εν πρώτοις αρνητική. Είσαι έτοιμος να τους προσάψεις όλο τον κατάλογο με τα ελαττώματα με την πρώτη ευκαιρία. Τι; Είμαστε όλοι κοινωνοί των ανθρωπιστικών αξιών και μας ενώνει ο αγώνας για ένα καλύτερο μέλλον; Ας γελάσω.
Και κάπως έτσι γίνεσαι και πιο μίζερος, βγαίνει αυτή η στάση στις διαπροσωπικές σου σχέσεις. Δεν ανοίγεσαι προς τους άλλους ασκεπτί και το σκέφτεσαι δυο φορές πριν μοιραστείς τις ελπίδες και τους πόθους σου, όσο μικροί κι αν είναι, με αυτόν που κάθεται απέναντί σου στο τραπέζι. Κι οι άλλοι βέβαια διστάζουν να κάνουν καλαμπούρι μαζί σου. Μυρίζονται τις επιφυλάξεις σου, εν δυνάμει καταστροφείς της ζαχαρένιας σου είναι, δεν είναι χαζοί.
Τέλος πάντων. Τουλάχιστον είμαι θωρακισμένος από ξαφνικά αρνητικά συναισθήματα; Ε, όχι 100%. Όταν έχω κάνει την ίδια διαδικασία δεκάδες φορές για να στείλω μία online πληρωμή και ένα μοιραίο βράδυ το κουμπί “Αποστολή” αρνείται πεισματικά να πρασινίσει, ναι, μου ανεβαίνει το αίμα στο κεφάλι. Έχω συνηθίσει να δουλεύει το site και ξεκινώ με την ελπίδα πως δεν θα έχω απρόοπτα ούτε αυτή τη φορά.
Ένα ακόμη συναίσθημα που ξεπερνάει το φίλτρο της απαισιοδοξίας είναι οι τύψεις. Συχνά μετανιώνω αυτά που έχω πει, συνήθως όταν έχω ξεστομίσει κάτι προσπαθώντας χωρίς να το πολυσκεφτώ να κάνω φιγούρα ή να την πω σε κάποιον. Βλέπετε, είναι διπλά δύσκολο να κρατάς και τον εαυτό σου τον ίδιο στα ίδια στάνταρ ελεεινότητας.
Και η απαισιοδοξία έχει και τα κακά της λοιπόν, ε; Κοίτα να δεις.
Θα άλλαζα στάση ζωής; Θα προσπαθούσα να δω τα πράγματα από την θετική πλευρά; Να περιμένω την καλή έκβαση μέχρι αποδείξεως του αντιθέτου; Μπα, δε νομίζω. Όπως λέω συχνά, “κάτι δίνεις, κάτι παίρνεις”. Άσε που κάτι μου λέει πως ο κόσμος χρειάζεται λίγους ακόμα απαισιόδοξους αυτή την περίοδο. Όχι για να υπηρετήσουμε κάποιο υψηλό ιδανικό, αλλά γιατί νοστιμίζει το μίγμα.
Από την καλοκαιρινά δροσερή Ουτρέχτη, με αγάπη,
Γιώργος
(Φίλε Γιώργο, έξοχο. Πραγματικά, εντυπωσιάζομαι από το πόσο σοβαρά παίρνουμε τους εαυτούς μας -δεν εξαιρώ τον εαυτό μου-, αν σκεφτείς πως η ύπαρξή μας είναι εντελώς συμπτωματική. Κανονικά, θα έπρεπε να γελάμε όλη μέρα με την κατάστασή μας και τα χάλια μας. Αλλά θα πρέπει να το σκεφτεί κάποιος αυτό. Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν το σκέφτονται ποτέ. Οι άνθρωποι δουλεύουν όλη τους τη ζωή, χωρίς να τους περνάει από το μυαλό πως σε μερικές δεκαετίες θα γελάνε μαζί μας που δουλεύαμε, θέλαμε να δουλεύουμε, και κάποιοι φοβόντουσαν πως θα τους πάρουν την δουλειά τα ρομπότ. Πώς να μη θυμώνει ο εθελόδουλος άνθρωπος; Μόνο που θυμώνει με οτιδήποτε και οποιονδήποτε άλλον, αντί να θυμώνει με τον εαυτό του, όπως θα ήταν το σωστό. Επίσης, οι περισσότεροι άνθρωποι βιάζονται να αντιδράσουν και αντιδρούν αμέσως. Αντίδραση χωρίς σκέψη, είναι κτηνώδης και φτηνή συμπεριφορά. Γιώργο, είναι πολύ ωραίο να κάνεις αυτό που δεν περιμένει ο άλλος και να μην ακολουθείς τη συμπεριφορά που “προβλέπεται”. Για παράδειγμα, ρωτάς τον υπάλληλο που δεν σε εξυπηρέτησε ποιο είναι το αγαπημένο του γλυκό, πας στο ζαχαροπλαστείο και του στέλνεις ένα κουτί με τα αγαπημένα του γλυκά. Δεν θα σε ξεχάσει ποτέ. Γιατί να κάνεις τα προβλεπόμενα; Αντί να θυμώνεις με όλους και με όλα, μπορείς να κάνεις κάτι έξυπνο. Και θα παραθέσω μια ιστορία με τον Ανδρέα Λασκαράτο που την είχα αναφέρει το 2005, την πρώτη χρονιά του μπλογκ:
Ως γνωστόν, ο Ανδρέας Λασκαράτος είχε πολλούς εχθρούς. Μια μέρα ένας απ’ αυτούς του έστειλε ένα πανέρι γεμάτο κέρατα, υπονοώντας προφανώς πως ο ποιητής είναι κερατάς. Ο Λασκαράτος του έστειλε πίσω το ίδιο πανέρι γεμάτο με τα πιο ωραία λουλούδια του κήπου του και με ένα σημείωμα που έγραφε: «Ο καθένας μας προσφέρει στους άλλους ό,τι έχει σε αφθονία».
Από την προσωπική μου εμπειρία, ένας τρόπος να μη θυμώνεις εύκολα είναι να κάνεις για δουλειά κάτι που αγαπάς, να μην έχεις ιδιοκτησία και περιουσία, να μην έχεις αυτοκίνητο και να συναναστρέφεσαι ανθρώπους που εκτιμάς, σέβεσαι και σε σέβονται. Αλλά μάλλον δεν υπάρχουν και πολλοί άνθρωποι που θα συμφωνούν μαζί μου ή τα κάνουν αυτά. Για την αισιοδοξία και την απαισιοδοξία, σκέφτομαι ότι είναι προτιμότερο να είμαστε ρεαλιστές. Και σε κάθε περίπτωση, να σκεφτόμαστε τι μπορούμε να κάνουμε για μια κατάσταση, τι περνάει από το χέρι μας και τι όχι. Όπως λέει το γνωμικό, “Ο απαισιόδοξος παραπονιέται για τον άνεμο. Ο αισιόδοξος περιμένει τον άνεμο να αλλάξει. Και ο ρεαλιστής ρυθμίζει τα πανιά.”.
Να είσαι καλά. Την αγάπη μου.)
Το pitsirikos.net χρειάζεται τη βοήθειά σου
Στήριξε οικονομικά το pitsirikos.net για να συνεχίσει να υπάρχει μέχρι τη Δευτέρα Παρουσία. Οι τρόποι στήριξης εδώ.