Angelus Novus

Γεια σου, πιτσιρίκο!
Σε άλλες θάλασσες κολυμπώ…
Βάλτερ Μπένγιαμιν, Πάουλ Κλέε.
Ο ένας Γερμανοεβραίος, ο άλλος Ελβετογερμανός. Μετά τον α’ παγκόσμιο πόλεμο, ο πρώτος ονειρευόταν να γίνει ο κορυφαίος κριτικός της Γερμανίας, ο δεύτερος εντάχθηκε στο διδακτικό προσωπικό του Μπάουχαους στη Βαϊμάρη και μετά στο Ντεσάου. H άνοδος του Χίτλερ υπονόμευσε τα όνειρά τους. Ο Κλέε απολύθηκε απ’ τη θέση του καθηγητή το ’33 και μετακόμισε στη Βέρνη. Ο Μπένγιαμιν βρήκε καταφύγιο στο Παρίσι στις αρχές του ‘30, μετά από κάποια χρόνια περιπλάνησης στην Ευρώπη. Δύο άνθρωποι με παράλληλες τροχιές, δυο ψυχές που έφυγαν απ’ τη ζωή το 1940.

Angelus Novus. Υδατογραφία του ζωγράφου Πάουλ Κλέε, φιλοτεχνημένη το 1920. Βρέθηκε στα χέρια του Μπένγιαμιν για σχεδόν είκοσι χρόνια. Αγόρασε το έργο το 1921 και το φύλαγε στο γραφείο του σαν εικόνισμα.

Το πήρε μαζί του στο Παρίσι, όταν αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τη Γερμανία. Πριν επιχειρήσει να φύγει απ’ τη Γαλλία, μετά την εισβολή των Ναζί, το εμπιστεύτηκε στον Ζωρζ Μπατάιγ, ο οποίος το έκρυψε στην παρισινή Εθνική Βιβλιοθήκη όπου εργαζόταν. Ο ίδιος ο Μπένγιαμιν, αφού κατάφερε να περάσει τα Πυρηναία, συνελήφθη στα ισπανικά σύνορα. Εκεί έδωσε τέλος στη ζωή του τον Σεπτέμβρη του ‘40.

Μετά τον πόλεμο, ο πίνακας πέρασε στον Αντόρνο και κατόπιν στον στενό φίλο του Μπένγιαμιν, Γκέρσομ Σόλεμ. Σήμερα εκτίθεται στο Μουσείο του Ισραήλ στην Ιερουσαλήμ.

Σύμφωνα με τον Σόλεμ, ο Μπένγιαμιν ένιωσε μια μυστικιστική ταύτιση με τον Angelus Novus.

Ο Μπένγιαμιν εκτιμούσε πως απεικονίζει ‘’τον άγγελο της ιστορίας’’. Έτσι περιγράφει αυτό που είδε στο έργο του Κλέε:

‘’Το πρόσωπό του είναι στραμμένο στο παρελθόν. Εκεί που εμείς αντιλαμβανόμαστε μια αλυσίδα γεγονότων, αυτός βλέπει μια μοναδική καταστροφή που συσσωρεύει συνεχώς συντρίμμια πάνω σε συντρίμμια και τα πετάει μπροστά στα πόδια του. Ο άγγελος θα ήθελε να μείνει, να ξυπνήσει τους νεκρούς και να θεραπεύσει ό,τι έχει συντριβεί. Αλλά μια καταιγίδα φυσάει απ’ τον Παράδεισο. Έχει πιαστεί στα φτερά του με τέτοια βία που ο άγγελος δεν μπορεί πλέον να τα κλείσει. Η καταιγίδα τον ωθεί ακαταμάχητα στο μέλλον στο οποίο έχει γυρίσει την πλάτη του, ενώ ο σωρός από συντρίμμια μπροστά του μεγαλώνει προς τον ουρανό. Η καταιγίδα είναι αυτό που ονομάζουμε πρόοδο.’’

Ο Μπένγιαμιν έχει μια μελαγχολική άποψη για την ιστορία. Η φράση του ‘’Δεν υπάρχει έγγραφο πολιτισμού που να μην είναι ταυτόχρονα έγγραφο βαρβαρότητας’’ αντηχεί έντονα έως σήμερα. Ζούμε σε έναν ολοένα και πιο βίαιο κόσμο. Η ανέκαθεν ασκούμενη από την εξουσία βία και η κλιμακούμενη βία κατά της φύσης για χάρη της προόδου είναι μέρος του καταστροφικού κύκλου της ιστορίας.

Ο Μπένγιαμιν ήθελε να κατανοήσει ‘’μια ανθρωπότητα που αποδεικνύει την αξία της μέσω της καταστροφής’’. Η ιστορία είναι ένας αδιάκοπος κύκλος απελπισίας. Και η πρόοδος ένα φίδι που τρώει την ουρά του. Αλλάζει δέρμα ανανεώνοντας μόνο τους σωρούς των ερειπίων. Ένας τυφλός φαύλος κύκλος.

Η αληθινή φύση του πολιτισμού έχει και μια αφόρητη πλευρά, που πρέπει να ερευνήσουμε. Να αποκαλύψουμε το ψέμα της προόδου που είναι συνυφασμένο με την ανθρώπινη απελευθέρωση. Τα ερείπια του παρελθόντος φωτίζουν αυτό το ψέμα. Ο άγγελος της ιστορίας σπρώχνεται ανελέητα απ’ την καταιγίδα της προόδου, ενώ θέλει να σταθεί και να γιατρέψει τις παλιές πληγές. Μόνο μια λυτρωμένη απ’ τις πληγές της ανθρωπότητα μπορεί να αγκαλιάσει το παρελθόν της. Να της ανήκει πλήρως. Να μπορεί να το αφηγηθεί χωρίς ψέματα και αυταπάτες. Και τότε το αδηφάγο τέρας της προόδου ίσως κουλουριασμένο γαληνέψει στη χόρτασή του.

Ο Μπένγιαμιν είχε παρατηρήσει ότι αυτό που ωθεί τους άνδρες και τις γυναίκες να επαναστατήσουν ενάντια στην αδικία δεν είναι τα όνειρα για απελευθερωμένα εγγόνια, αλλά οι αναμνήσεις των σκλαβωμένων προγόνων.

Πρέπει να λυτρωθούμε απ’ τις φρικαλεότητες του παρελθόντος, που τροφοδοτούν με κακό αίμα τον οργανισμό της ανθρωπότητας. Γι’ αυτό το βλέμμα του Μπένγιαμιν είναι αναδρομικό, ταξιδεύει στον χρόνο. Μες στα συντρίμμια του, την ηχώ των ερειπίων, με επίγνωση του καταστροφικού κύκλου της βίας γυρεύει τη λύτρωση.

Θα μπορούσαμε να κοιτάμε το έργο του Κλέε για αιώνες χωρίς να δούμε ό,τι είδε ο Μπένγιαμιν.

Δυστυχώς, δεν γνωρίζουμε τι πίστευε ο Κλέε για την ερμηνεία του έργου του από τον Μπένγιαμιν.

Αυτό που εμείς βλέπουμε είναι, ίσως, μια χαριτωμένη, αστεία φιγούρα με αδύναμα φτερά και κάπως μελαγχολικά μάτια. Τα μαλλιά του μοιάζουν με ανάκατους χάρτινους κυλίνδρους, που ξετυλίχτηκαν από μια θύελλα- στοιχείο που παραπέμπει στην έννοια της ιστορίας. Τα φτερωμένα χέρια και τα πόδια, παπυρικοί κύλινδροι κι αυτά, μα τυλιγμένοι, αντιστέκονται ακόμη. Ένας νεοσσός άγγελος στα πρώτα του βήματα. Το στόμα του ορθάνοιχτο. Κάτι σκέφτεται, κάτι θέλει να πει. Θα προλάβει; Ή θα τον παρασύρει η καταιγίδα της προόδου;

Σύμφωνα με έναν ταλμουδικό μύθο, οι νέοι άγγελοι δημιουργούνται αμέτρητες φορές, κάθε στιγμή, για να υμνήσουν τον Θεό και να εξαφανιστούν μετά στην άβυσσο. Δημιουργούνται συνεχώς βρίσκοντας κατοικία στα θραύσματα του παρόντος, για να υψώσουν τη φωνή τους ενώπιον του Θεού, κι έπειτα παύουν και χάνονται.

Ο Angelus Novus θα προλάβει να υψώσει τη φωνή του;

Στο Πορτμπού, στην κορυφή του γκρεμού, είναι θαμμένος ο Βάλτερ Μπέντζαμιν, Εκεί βρίσκεται και το μνημείο του Ισραηλινού καλλιτέχνη Ντάνι Καραβάν, μια γλυπτική εγκατάσταση με τον τίτλο ‘’Περάσματα’’, τιμώντας την απόπειρα απόδρασης του Μπένγιαμιν απ’ τους Ναζί. Μια σιδερένια σήραγγα με βαθμιδωτό μονοπάτι οδηγεί σ’ ένα παχύ γυαλί με θέα στη θάλασσα, που φράζει τον δρόμο στους επισκέπτες και δεν μπορούν να προχωρήσουν παραπέρα.

Στο γυαλί υπάρχουν λόγια του Μπένγιαμιν από τις ‘’Θέσεις για τη Φιλοσοφία της Ιστορίας’’: ‘’Είναι πιο δύσκολο να τιμούμε τη μνήμη των ανωνύμων παρά των φημισμένων. Η κατασκευή της ιστορίας είναι αφιερωμένη στη μνήμη των ανωνύμων’’.

Το μνημείο είναι πλήρως ενσωματωμένο στο τοπίο. Ένα ιδιαίτερο μέρος για να αναλογιστεί κανείς τους αμέτρητους ανθρώπους που αναγκάστηκαν να φύγουν για να σώσουν τη ζωή τους.

Φιλιά

Μερόπη

(Αγαπημένη Μερόπη, αν έχω καταλάβει καλά, η Μνήμη διώκεται συστηματικά και ολοκληρωτικά. Και σκέφτομαι πως η Μνήμη είναι η μόνη μας περιουσία. Να είσαι καλά. Την αγάπη μου.)

Το pitsirikos.net χρειάζεται τη βοήθειά σου

Στήριξε οικονομικά το pitsirikos.net, αν θεωρείς πως καλό είναι να υπάρχουν στην Ελλάδα και κάποιες φωνές που δεν δουλεύουν για τον Μαρινάκη, τον Αλαφούζο, τον Σαββίδη και τα άλλα παιδιά, οπότε μπορεί να διαβάσεις ή να ακούσεις κάτι διαφορετικό από αυτό που συμφέρει τους ολιγάρχες. Οι τρόποι στήριξης εδώ.