Μικρές χώρες, μεγάλα ταλέντα — και η μεγάλη σπατάλη τους
Υπάρχει ένας μύθος που επαναλαμβάνεται συνεχώς: ότι οι μεγάλες χώρες γεννούν μεγάλους καλλιτέχνες, ενώ οι μικρές χώρες γεννούν μικρούς. Στην πραγματικότητα ισχύει σχεδόν το αντίθετο. Οι μικρές χώρες δεν πάσχουν από έλλειψη ταλέντου· πάσχουν από έλλειψη περιβάλλοντος που επιτρέπει στο ταλέντο να αναπτυχθεί, να σταθεί και να αναδειχθεί. Κι έτσι, το μεγαλύτερο μέρος του εξαφανίζεται πριν καν αποκτήσει μορφή.
Το παράδειγμα είναι πρόσφατο και ωμό: η Ελλάδα στέλνει τους καλύτερους μαθητές
της σε προγράμματα της Ευρωβουλής, αλλά τα έξοδα μετάβασης και διαμονής τα
καλύπτουν οι γονείς. Άρα, μαθητές από οικογένειες με περιορισμένους πόρους –
ακριβώς εκείνα τα παιδιά που συχνά έχουν το μεγαλύτερο πείσμα και την πιο έντονη δίψα – απλώς μένουν πίσω. Όχι επειδή υστερούν. Αλλά επειδή η χώρα τους αδυνατεί να τους στηρίξει. Στην ίδια διαδικασία, άλλες χώρες καλύπτουν τα πάντα. Δεν επιτρέπουν το οικονομικό υπόβαθρο να γίνει εμπόδιο για το πνευματικό.
Αυτή είναι η πρώτη μεγάλη αλήθεια: δεν αποτυγχάνει το παιδί· αποτυγχάνει η χώρα.
Το ίδιο συμβαίνει με τον καλλιτέχνη που παλεύει να ζήσει. Στη μικρή χώρα, δεν
υπάρχει βιομηχανία τέχνης ικανή να τον απορροφήσει. Δεν υπάρχει επαρκής
υποδομή, ούτε δίκτυο μηχανισμών που να επιτρέπουν σε έναν ηθοποιό, έναν
συγγραφέα, έναν μουσικό να επιβιώσουν μέχρι να γίνουν αυτό που μπορούν να
γίνουν. Το αποτέλεσμα είναι ότι όσοι τα καταφέρνουν, συχνά τα καταφέρνουν από
καθαρή τύχη: επειδή βρήκαν τον σωστό άνθρωπο, τη σωστή στιγμή, ή επειδή είχαν
την οικονομική δυνατότητα να αντέξουν χρόνια δουλειάς χωρίς σταθερό εισόδημα.
Αντιθέτως, στις μεγάλες και εύπορες χώρες, το περιβάλλον είναι αυτό που δημιουργεί κυρίως τη διαφορά και όχι το ποσοστό ταλέντου. Η Νορβηγία δεν έκανε τον Magnus Carlsen ιδιοφυΐα – αυτός ήταν έτσι κι αλλιώς. Η Νορβηγία, όμως, μπόρεσε να σηκώσει το βάρος της εξέλιξής του. Μπόρεσε να διευκολύνει το ταλέντο να μείνει ζωντανό και να αναπτυχθεί, με χορηγίες, υποστήριξη, θεσμούς, εκπαίδευση, διεθνή συμμετοχή. Εκεί ένας χαρισματικός άνθρωπος έχει χώρο. Εδώ έχει εμπόδια.
\
Και τότε τι συμβαίνει;
Αυτό που κανείς δεν θέλει να πει δυνατά:
Στις μικρές χώρες, οι μεγάλοι άνθρωποι εμφανίζονται «κατά τύχη». Όχι επειδή
το σύστημα τους ανέδειξε, αλλά επειδή δεν πρόλαβε να τους συνθλίψει.
Δεν είναι ζήτημα ικανότητας. Είναι ζήτημα οξυγόνου.
Οι μεγάλες χώρες διαθέτουν πολύ περισσότερο από αυτό: αγορές, θεσμούς, πόρους,
διεθνή παρουσία, δημιουργικά δίκτυα, υποδομές που επιτρέπουν στο ταλέντο όχι
απλώς να εμφανιστεί, αλλά να επιβιώσει. Οι μικρές χώρες έχουν κάτι άλλο: ένα
παράδοξο. Παρά την έλλειψη πόρων, παράγουν συχνά δημιουργούς πολύ μεγαλύτερους από το μέγεθός τους. Αλλά αυτό συμβαίνει μόνο όταν κάποιος καταφέρει να ξεφύγει από τον μηχανισμό φθοράς που τον περιβάλλει.
Και ίσως αυτός είναι ο πυρήνας του προβλήματος: δεν μας λείπουν τα ταλέντα. Μας λείπουν οι συνθήκες. Χωρίς αυτές, οι σπουδαίοι άνθρωποι των μικρών χωρών
συνεχίζουν να είναι εξαιρέσεις – όχι επειδή δεν υπάρχουν πολλοί, αλλά επειδή
επιβιώνουν μόνο οι πιο τυχεροί, οι πιο ανθεκτικοί, ή οι πιο επίμονοι απέναντι σε ένα περιβάλλον που δεν δημιουργήθηκε για να τους προστατεύει.
Με άλλα λόγια:
Μια μεγάλη χώρα δημιουργεί δυνατότητες.
Μια μικρή χώρα δημιουργεί θαύματα – μόνο που τα περισσότερα χάνονται πριν
τα δούμε.
Και μια μικρή ιστορία για να θυμόμαστε τι σημαίνουν όλα αυτά:
Το 1999, στο Βελιγράδι που ζούσε τις μέρες των ΝΑΤΟϊκών βομβαρδισμών, ένα
αγόρι 12 ετών έβγαινε από το σπίτι του κρατώντας μια τσάντα με ρακέτες.
Ονομάζεται Novak Djokovic. Εκείνο το καλοκαίρι δεν υπήρχαν γήπεδα για να
προπονηθεί· πολλές εγκαταστάσεις είχαν καταστραφεί και οι ακαδημίες δεν
λειτουργούσαν. Έτσι, ο μικρός Νόβακ έκανε προπόνηση μέσα σε ένα …άδειο
κολυμβητήριο, που είχε χαραχτεί σαν αυτοσχέδιο γήπεδο τένις με κιμωλία.
Καμιά κρατική στήριξη.
Καμιά ομοσπονδία με χρήματα.
Καμιά δομή ανάπτυξης ταλέντων.
Μονάχα η οικογένειά του που δούλευε σε εστιατόριο για να πληρώνει τα στοιχειώδη, κόβοντας από παντού για να μη σταματήσει το παιδί το τένις.
Ταξίδια στο εξωτερικό γίνονταν με δανεικά. Συμμετοχές σε τουρνουά πληρώνονταν από συγγενείς. Πολλές φορές ο Νόβακ κοιμόταν σε σπίτια φίλων ή φθηνές πανσιόν, επειδή δεν υπήρχε δυνατότητα για ξενοδοχεία.
Οι προπονητές του έλεγαν ότι είχε φυσικό ταλέντο.
Το κράτος όμως δεν είχε τίποτα να του προσφέρει.
Στην πραγματικότητα, αν ήταν να χαθεί, θα χανόταν.
Όπως χάθηκαν χιλιάδες παιδιά που είχαν ταλέντο αλλά καμία υποδομή.
Κι όμως, εκείνος συνέχισε. Μέσα σε βομβαρδισμούς, σε κλειστά σύνορα, σε φτώχεια, σε αβεβαιότητα, με μια χώρα που δεν μπορούσε να του εξασφαλίσει τίποτα. Κάθε μέρα έκανε προπόνηση στο κενό, στο τσιμέντο, σε ό,τι υπήρχε. Μια μικρή χώρα δεν τον ανέδειξε. Εκείνος επέζησε μέσα της.
Σήμερα, ο Djokovic είναι ένας από τους μεγαλύτερους αθλητές όλων των εποχών —
ίσως ο κορυφαίος τενίστας στην ιστορία.
Και όμως, αν κάποιος διαβάσει πώς ξεκίνησε, καταλαβαίνει κάτι βαθύτερο:
ότι στις μικρές χώρες, το ταλέντο δεν μεγαλώνει σε θερμοκήπιο.
Μεγαλώνει μέσα σε χαλάσματα, αναπηδά μέσα από εμπόδια, και συχνά επιβιώνει μόνο επειδή ήταν αδύνατο να το σταματήσεις.
Ο Νόβακ δεν είναι απλώς ένας αθλητής.
Είναι το σύμβολο όλων εκείνων που έπρεπε να γίνουν σπουδαίοι κόντρα στη χώρα
τους, όχι χάρη σε αυτήν.
Μια υπενθύμιση ότι, στα Βαλκάνια, το ταλέντο είναι συχνά μια πράξη αντίστασης.
Χάρης Αλεξανδρόπουλος
(Αγαπητέ Χάρη, σήμερα τα πράγματα είναι καλύτερα για τα μεγάλα ταλέντα από τις μικρές χώρες, γιατί ο πλανήτης -λόγω του Διαδικτύου- έχει γίνει ένα μεγάλο χωριό. Δεν θα μπορούσε να μείνει κρυφό το ταλέντο του Γιάννη Αντετοκούνμπο σήμερα. Δεν είναι εύκολο να κρύψεις έναν πρωταθλητή σήμερα αλλά και ένας συγγραφέας ή ένας συνθέτης με τεράστιο ταλέντο θα ανακαλυφθούν αργά ή γρήγορα, όπου κι αν ζουν. Όσο για τους Έλληνες, οι πιο καταρτισμένοι Έλληνες έφυγαν για το εξωτερικό πριν και μετά την χρεοκοπία. Άρα, η Ελλάδα κάνει καλό στα ταλέντα της και τα σπρώχνει προς την παγκόσμια καταξίωση, αφού τα αναγκάζει να φύγουν από τη χώρα. Τώρα, σε ό,τι αφορά τη φτώχεια, όπου φτωχός και η μοίρα του. Αυτό πάντα ισχύει αλλά κι ένα παιδί από φτωχή οικογένεια, έχει σήμερα περισσότερες ευκαιρίες να δείξει το ταλέντο του. Κατά την ταπεινή μου γνώμη, δεν είναι το ταλέντο που κάνει κάποιους ανθρώπους να ξεχωρίζουν -πολλοί άνθρωποι έχουν ταλέντο- αλλά η πειθαρχία και η επιμονή στους στόχους τους, ενώ καλό είναι να μην ψάχνεις για δικαιολογίες και να προχωράς. Η μοίρα κάθε ανθρώπου είναι ο χαρακτήρας του, σύμφωνα με τον Ηράκλειτο. Και, βέβαια, η ζωή θέλει και τύχη. Κάποια ταλέντα από την Ουκρανία και την Παλαιστίνη, τώρα είναι κάτω από τη γη, ενώ ένας τραυματισμός ή ένα πρόβλημα υγείας, μπορεί να εξαφανίσει και το μεγαλύτερο ταλέντο του κόσμου. Το πρόβλημα με τις μικρές χώρες, όπως η Ελλάδα, είναι ότι δεν υπάρχει ανταγωνισμός, άρα δεν υπάρχει και το κίνητρο για να γίνεις καλύτερος. Γι’ αυτό βλέπεις ταλαντούχους ανθρώπους στο θέατρο, με τα χρόνια να γίνονται χειρότεροι ή να μένουν στάσιμοι, αντί να γίνονται καλύτεροι. Επίσης, στη μικρή χώρα, αλίμονο σε αυτόν που ξεχωρίζει από τους υπόλοιπους, γιατί …χαλάει την πιάτσα. Πολύ καλό παράδειγμα ο Νίκος Καζαντζάκης.
Να είσαι καλά. Την αγάπη μου.)
Το pitsirikos.net χρειάζεται τη βοήθειά σου
Στήριξε οικονομικά το pitsirikos.net, αν θεωρείς πως καλό είναι να υπάρχουν στην Ελλάδα και κάποιες φωνές που δεν δουλεύουν για τον Μαρινάκη, τον Αλαφούζο, τον Σαββίδη και τα άλλα παιδιά, οπότε μπορεί να διαβάσεις ή να ακούσεις κάτι διαφορετικό από αυτό που συμφέρει τους ολιγάρχες. Οι τρόποι στήριξης εδώ.